• Մարզը իր բնակչության քանակով գերազանցում է Վայոց ձորին և Տավուշին:
• Տարածքն առանձնացել է բնակության բարենպաստ պայմաններով, ինչի շնորհիվ դարեր շարունակ գրավել է մարդկանց մեծ հոսքեր:
• Բնակչության հիմնական զանգվածը ավանդաբար կենտրոնացել է Քասախ գետի և նրա վտակների միջին ավազանում։
• Ներկայիս հայ բնակչության նախնիները այստեղ են ներգաղթել 18-րդ դարի վերջերից մինչև 20-րդ դարի սկզբները՝ Արևմտյան Հայաստանի Սասուն, Մուշ և Ալաշկերտ գավառներից։

Արագածոտնը տեղակայված է Արագած լեռնազանգվածի լանջերին, երեք կողմերից շրջապատված լեռներով։ Մարզը ընդգրկում է Արագածի հյուսիս-արևելյան, արևելյան և հարավային լանջերը` սկսած լեռան գագաթից մինչև 1000մ բարձրությունները: Հարավում տարածքը ձուլվում է Արարատյան դաշտին, հյուսիսում՝ ձգվում մինչև Արագածի գագաթը՝ երկրի ամենաբարձր կետը։ Արագած լեռնազանգվածը մասնատված է ճառագայթաձև տարածվող խոշոր հովիտներով, ինչպիսիք են՝ Գեղարոտը, Ամբերդը, Մանթաշը և այլն։ Մարզը ներառում է նաև Փամբակի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների միջև ընկած տարածքները, Ապարանի դաշտը, Թալինի սարավանդը և Քասախի վերին ու միջին հոսանքների ավազանները։ Փամբակի և Սպիտակի լեռնանցքներով Արագածոտնը կապվում է Լոռու մարզին։ Արևմուտքում տարածքը ձգվում է մինչև Թուրքիայի սահման:

Արագածոտնը Հայաստանի այն եզակի մարզերից է, որտեղ տեղանքի ռելիեֆի և ծովի մակարդակից ունեցած բարձրության (▲ 4000 մ +) պատճառով արտահայտված են Հանրապետությունում հայտնի բոլոր 6 վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները՝ կիսաանապատներից մինչև ձնամերձ (նիվալ) և 5 կլիմայական գոտիները: Մարզը աչքի է ընկնում բնական պայմանների կտրուկ հակադրություններով և գոտիական բազմազանությամբ, ինչը պայմանավորում է նաև նրա հարուստ բուսական ու կենդանական աշխարհը։

Կիսաանապատային – ▲ 950–1200 մ

Չոր տափաստանային – ▲ 1200–1400 մ

Լեռնատափաստանային – ▲ 1400–1800 մ

Բարձրլեռնային տափաստանային (սևահողային) և անտառատափաստանային – ▲ 1800–2200 մ

Մերձալպյան և ալպյան գոտի – ▲ 2200–3500 մ

Ձյունամերձ (նիվալ) գոտի – ▲ 3500 մ-ից բարձր

Չոր, խիստ ցամաքային – ▲ մինչև 1000 մ

Չափավոր չոր ցամաքային – ▲ 1000–1400 մ

Բարեխառն լեռնային – ▲ 1400–2400 մ

Ցուրտ լեռնային – ▲ 2400–3500 մ

Ձյունամերձ (խիստ ցուրտ բարձրլեռնային) – ▲ 3500 մ-ից բարձր

• Մարզում տարածված են լեռնային սևահողեր, լեռնամարգագետնային և ալպյան հողեր։
• Գերիշխող բուսականությունը՝ տափաստանային, մերձալպյան և ալպյան բուսատեսակներ։
• Բարձր լեռնային գոտիներում տարածված են հարուստ մարգագետիններ, որոնք երբեմն ընդմիջվում են քարակարկառներով և լերկ ժայռերով։
• Որոշ շրջաններում հանդիպում են կաղնու ոչ ընդարձակ անտառակներ:

Բուսական աշխարհ (Ֆլորա)

Կենդանական աշխարհ (Ֆաունա)

• Արագած լեռնազանգված– երկրի ամենաբարձր 4 կետերով, կենտրոնական մասում. (100 կմ շրջագիծ, 4000 կմ² մակերես)
• Փամբակի լեռնաշղթա –– երկար.(≥ 100 կմ), բարձր գագաթ՝ Թեժ լեռ՝ 3101 մ (Լոռի), ձգվում է Լոռու մարզի հետ սահմանի երկայնքով
• Ծաղկունյաց լեռնաշղթա – երկարություն (~42 կմ), բարձրագույն գագաթ՝ Թեղենիս 2851 մ, հյուսիս-արևմուտք, դեպի Կոտայք մարզ
• Թեժառույքի լեռներ – երկ. (~9 կմ), բարձր կետ՝ Թեժառույք՝ 2423 մ Ձգվում է Արագածոտնի և Շիրակի մարզերի սահմանի երկայնքով:

• Թուխմանուկ լեռնանցք – ▲ 2631մ. Արագածոտն /Կոտայք մարզերի սահմանին, Ծաղկունյաց լեռների հյուսիս-արևմուտքում:
• Փամբակի լեռնանցք – ▲2152 մ. Փամբակի լեռնաշղթայում, Լոռու և Արագածոտնի սահմանագլխին, Փամբակի հովիտը Ջրաշեն-Ծիլքար ճանապարհով կապում է Արագածոտնի մարզին:
• Սպիտակի լեռնանցք և ոլորաններ – ▲2378 մ, Փամբակի լեռների կենտրոնական մասում, Լոռի/Արագածոտն մարզերի սահմանագլխին, որով անցնում է Ապարան-Սպիտակ ավտոճանապարհը:

• Ապարանի դաշտ –▲1800 -2000 մ ԲԾՄ, Քասաղ գետի վերին հոսանքի ավազանում։ Եզերված է. արևմտքում՝ Արագած լեռնազանգվածով, արևելքում՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայով: Ձգվում է հյուսիս-արևմտքից հարավ-արևելյք, երկ.(~ 30 կմ), լայնութ. (5- 8 կմ), տարածք (~ 200 կմ²)
• Թալինի սարավանդ – ▲ 1250-1800 մ ԲԾՄ, ձգվում է Արագած լեռնազանգվածի և Ախուրյան գետի միջև:
• Քասախի հովիտ – ▲ 1100-1400 մ ԲԾՄ: Կոտայքի մարզի կարևոր բնական ձևավորումներից է՝ նրա հարավային և հարավ-արևմտյան մասերում՝ Եղվարդի հարթավայրի և Հրազդանի սարահարթի միջև: Այն ձգվում է Քասախ գետի միջին հոսանքի երկայնքով՝ մոտ 10–15 կմ երկարությամբ, 2–3 կմ միջին լայնությամբ ,ընդգրկելով շուրջ 30 կմ² տարածք: Հովիտը ձևավորվել է գետի էրոզիոն գործունեության արդյունքում և ունի խորը կիրճանման տեսք՝ տափաստանային և անտառային լանդշաֆտների հատման գոտում։

Արագածոտնի ջրային ցանցը քիչ զարգացած է՝ լավային ծածկույթների ներծծող հատկության պատճառով։ Սակայն Արագած լեռան ստորոտներից բխում են բազմաթիվ սառնորակ աղբյուրներ և լեռնային արագահոս գետեր, որոնցից սկիզբ է առնում Քասախ գետը,որի ավազանը մարզի գլխավոր ջրային զարկերակն է։

• Արագած լեռնազանգվածը հանդիսանում է հիմնական ջրբաժան ,որը բաժանում է արևմտյան հոսքերը (Թալին, Արարատյան դաշտ) և հարավ-արևելյան հոսքերը (Քասախ, Ապարան)։ Մարզի ջրային պաշարները ձևավորվում են Արագածի ձնհալքից, տեղումներից և լեռնային աղբյուրներից՝ ապահովելով խմելու ջրի հարուստ պաշարներ։
• Փամբակի և Ծաղկունյաց լեռնաշղթաները ապահովում են ջրբաժաններ մարզի հյուսիսային և արևմտյան գետերի համար:
• Գործում են նաև Մաստարայի հեղեղատի, Արզնի–Շամիրամ ոռոգման և Թալինի ջրանցքի համակարգերը։ Բացի բնական ջրերից, մարզն ունի 29 արհեստական ջրամբար, որոնցից ամենամեծը Ապարանի ջրամբարն է (91 մլն մ³)՝ Քասախի վրա։

• Քասախ – Մեծամորի ձախ վտակը, Արագածոտնի գլխավոր գետը։ Երկ.՝ 89 կմ, ավազ. մակերես՝ 1480 կմ², ակունքը՝ Փամբակի լեռների հարավային լանջերից։
• Վտակներ - Ամբերդ, Աշնակ, Գեղարոտ, Գառնհովիտ Գեղաձոր, Դաշտակի ջուր, Ծաղկահովիտ, Մանթաշ, Շամիրամի սելավ Շաղվարդ ևն:

• Ամբերդ – Քասախի աջ վտակ:Երկ.՝ 36 կմ, Ակունքը՝ ▲3700 մ, Արագած լեռան հարավային լանջեր։Հոսքը՝ խառը (ձնաանձրևային, ստորերկրյա)։

• Աշնակ – Մաստարայի սելավի ձախ վտակ: Երկ.՝ 33/38 կմ, Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավարևմտյան լանջեր։Հոսքը՝ գարնանային։
• Արագետ – Հրազդանի աջ վտակ։Երկ.՝ 17 կմ: Ակունքը՝▲2700 մ, Ծաղկունյաց լեռների հարավային լանջեր։ Հոսքը՝ ձնաանձրևային։
• Արքաշեն – Ամբերդի ձախ վտակ։Երկ.՝ 13 կմ,Ակունքը՝ ▲Քարի լճի արևմտյան ափ, Արագած լեռան լանջեր։ Հոսքը՝ ձնհալքային։
• Բազմաբերդ – Շամիրամի սելավի աջ վտակ։Երկ.՝ 18 կմ, Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավ-արևմտյան լանջեր։Հոսքը՝ գարնանային։
• Գառնհովիտ – Կարկաչանի ձախ վտակ։Երկ.՝ 35 կմ, Ակունքը՝ ▲ Արագածի արևմտյան լանջեր։Հոսքը՝ ձնաանձրևային։
• Գեղաձոր – Կարկաչանի ձախ վտակ։Երկ.՝ 34 կմ,Ակունքը՝ ▲3300 մ, Արագածի հյուսիսային լանջեր։Հոսքը՝ ձնաանձրևային:
• Գեղարոտ – Քասախի աջ վտակ։Երկ.՝ 25 կմ,Ակունքը՝ ▲3600 մ, Արագածի արևելյան լանջեր։Հոսքը՝ հալոցքային (69%)։

• Դաշտակի ջուր – Քարաղբյուրի ձախ վտակ (Քասախի սկիզբ)։ Երկ.՝ 25 կմ,Ակունք՝▲Արագածի հյուսիսային լանջեր։Հոսքը՝հալոցքից։
• Գեղարոտ – Քասախի աջ վտակ։ Երկ.՝ 25 կմ • Ակունքը՝ ▲3600 մ, Արագածի արևելյան լանջեր։Հոսքը՝հալոցքից։
• Դիանիձոր – Շամիրամի սելավի աջ վտակ։Երկ.՝ 19 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավային լանջեր։Հոսքը՝ գարնանային, ժամանակավոր։
• Ենգո – Քասախի աջ վտակ։Երկ.՝ 20 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավ-արևելյան լանջեր։Հոսքը՝ հալոցքային։
• Արուճաջուր – Դաշտակի ջրի աջ վտակ (Քասախի սկիզբ)։ Երկ.՝ 25 կմ, Ակունքը՝ ▲Փամբակի լեռների հարավային լանջեր։
• Զուգաղբյուր – Շաղվարդի աջ վտակ։Երկ.՝ 18 կմ,Ակունքը՝▲Արագածի հարավային լանջեր, Փարպի գյուղի հարավային մասում:
• Թալիշ – Շամիրամի սելավի ձվտակ։Երկ.՝ 24 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավային լանջեր։Հոսքը՝Թալինի և Աշտարակի տարածքում:
• Ծաղկահովիտ – Դաշտակի ջրի ձախ վտակ։Երկ.՝ 20 կմ, Ակունքը՝ ▲Արագածի հյուսիսային լանջեր։
• Ծաղկաշատ – Ապարանի ջրամբարի ավազան։Երկ.՝ 20 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի արևելյան լանջեր։
• Կաթնաղբյուր – Մաստարայի սելավի ձախ վտակ։Երկ.՝ 40 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավարևմտյան լանջեր։ Հոսքը՝ ժամանակավոր, գարնանային։
• Մաստարայի սելավ – Մեծամորի վտակ։Երկ.՝98 կմ,Ակունքը՝▲2500 մ, Արագածի հարավարևմտյան լանջեր։Սնումը՝ ձնաանձրևային, հոսքը՝ գարնանը։
• Շաղվարդ – Քասախի աջ վտակ։Երկ.՝ 28 կմ,Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավարևելյան լանջեր։Հոսքը՝ ՓԱրպի և Բազմաղբյուր գյուղերով:
• Շամիրամի սելավ – Արմավիրի ջրանցքի ձախ վտակ։ Երկ.՝ 40 կմ, Ակունքը՝▲Արագածի հարավ-արևմտյան լանջեր։ Հոսքը՝ գարնանային, ժամանակավոր։
• Սասունաշեն – Մաստարայի սելավի վտակ։Երկ.՝ 22 կմ, Ակունքը՝ ▲Արագածի հարավ-արևմտյան լանջեր։Հոսքը՝ գարնանային։
• Քարաղբյուր – Դաշտակի ջրի աջ վտակ (Քասախի սկիզբ)։ Երկ.՝ 25 կմ, Ակունքը՝ ▲Փամբակի լեռների հարավային լանջեր։

• Ապարանի աղբյուրներ – սնուցում են Ապարանի և Փամբակի հովիտները
• Թալինի աղբյուրներ – աղբյուրներ Թալինի սարահարթում
• Քասախ գետի աղբյուրներ – սկիզբ են առնում Արագած լեռներից
• Մանթաշի և Գեղարոտի աղբյուրներ – փոքր առուներ, լճակներ, որոնք սնուցում են խոշոր գետերը
• Արագածի լանջերի աղբյուրներ – բարձրադիր տարածքներից սկիզբ առնող բնական աղբյուրներ

• Քասախի ջրվեժ – Բարձրությունը ≈ 25–30 մ, ▲ ≈ 1570 մ ԲԾՄ Կիրճի ընդհանուր խորությունը (վերևից ներքև) ▼ ≈ 70 մ Քասախ գետի վրա, Քասախի կիրճում՝ Հովհաննավանքի դիմաց:
• Գեղարոտի ջրվեժ – Բարձրությունը ≈ 17-20 մ, ▲ ≈3000 մ ԲԾՄ Կիրճի խորությունը (վերևից ներքև) – ▼ ≈ 60 մ Արագած լեռան հարավ-արևմտյան լանջին, Քասաղ գետի Գեղարոտ վտակի վերին հոսանքում, Արագած գյուղից 12 կմ հյուսիս-արևմուտք:

Արագած լեռնազանգվածի սարավանդի հեթիաթային բնաշխարհն ավելի են զարդարում գեղատեսիլ լեռնային լճերը, որոնց թվում կան և անանուն լճեր: Դրանք հիմնականում Արագածի գագաթների միջև սառցադաշտային սարավանդի փոքրիկ լճակներ են:

• Քարի լիճ – ▲ 3207 մ, ◯ 0,12 կմ², ▼ ~ 8 մ Արագած լեռան լանջին, մերձգագաթային սարավանդի վրա
• Ամբերդ (լճակ) – ▲ 3220 մ, ◯ 0,17 կմ², ▼ ~ 1,7 մ  Արագածի մերձկատարային սարավանդի հարավ-արևմուտքում
• Աստղկան լիճ – ▲ 3116 մ, ◯ 1,04 հա ▼ ~ 8 մ  Արագածի լանջին, հյուսիսային լանջին, Դաշտակի ջուր գետի աջ ափին, Մեծ Մանթաշ գյուղից 15 կմ հարավ-արևելք։
• Մթնալիճ – ▲ 3446 մ, ◯ 0,7հա ▼ ~ 8 մ  Արագածի ամենաբարձր գագաթի տակ հյուսիսային լանջին, Դաշտակի ջուր գետի ափին, Մեծ Մանթաշ գյուղից 15,2 կմ հրվ-արյ.։
• Քառասունք լճեր – ▲ 2862 մ, ◯ 0,1հա ▼ ~ մ  Արագածի հյուսիսային մասում, Գեղաձոր գյուղից 5,5 կմ հրվ-արլ.:
• ԼԵսինգ – ▲ 3200 մ, ◯ 1,6 հա ▼ ~ 2,5 մ  Արագած լեռնազանգվածի հյուսիս-արևելյան լանջին, Ծաղկաշեն գյուղից
• Ումրոյ լիճ – ▲ 3050 մ, ◯ 20 հա ▼ ~ մ Արագածի ամենամեծ լիճն է:  Արագած լեռնազանգվածի արևելյան լանջին, Ծաղկաշեն գյուղից8 կմ հյուսիս-արևմուտք։
• Կուրաղբյուր – ▲ 2985մ, ◯ 0,1 կմ², ▼ ~ 2,5 մ Արագած լեռնազանգվածի հյուսիս-արևելյան լանջին
• Եղնալիճ – ▲ 3016մ, ◯ 0,1 կմ², ▼ ~ մ  Արագած լեռնազանգվածի հյուսիս-արևելյան լանջին
• Միրաք լիճ – ▲ 2050 մ, ◯ 0,5 կմ², ▼ ~ մ  Քասախ գետի աջափնյակում, ծովի մակարդակից 2050 մ բարձրության վրա, Մելիքգյուղից 4 կմ հարավ-արևմուտք
• Հորթախեղդ լիճ – ▲ 3317 մ, ◯ 1,2 հա ▼ ~ մ Արագած լեռնազանգվածի արևելյան լանջին, Գեղաձոր գյուղից13 կմ հարավ-արևելք
• Սայլալիճ – ▲ 3148 մ, ◯ 0,4 հա ▼ ~ մ Արագած լեռնազանգվածի արևմտյան լանջին

Մարզում կա 29 արհեստական ջրամբար, որոնցից են

• Ապարանի ջրամբար –▲ 1850 մ, ◯ 7,9 կմ², ▼ ~ 50 մ 91 մլն մ³ Կառուցվել է 1962-1967թթ..Քասաղ գետի վերին հոսանքում: Ջուրը օգտագործվում է հիմնականում ոռոգման նպատակով Ջրամբարում բուծում են ձկներ՝ հիմնական ձկնատեսակը տեղական կողակն է,բուծել են նաև Սևանի իշխան, սիգ, ծածան, վերջին շրջանում՝ խեցգետին։ Շրջակայքում կան հանգստի գոտիներ։ Քուչակ և Եղիպատրուշ գյուղերի միջև:
• Լեռնապարի ջրամբար – ▲ 2100մ, 1,2 մլն մ³ Լեռնապար գյուղ:
• Կաքավաձորի ջրամբար –▲ 2000 մ, ◯ 0,14 կմ², ▼ ~ 35 մ 1 մլն մ³ Կառուցվել է 1986 թ. Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Թալին քաղաքից 15կմ արևելք
• Հալավարի ջրամբար –▲ 2030 մ, ◯ 0,46 կմ², ▼ ~ 8 մ 5,5 մլն մ³ Կառուցվել է 1981 թ. ,Միրաքի լճի վրա: Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով։ Մելիք գյուղի ջրամբարն է: Ծաղկահովիտ գյուղից 8 կմ արևելք:
• Ներքին Սասնաշենի ջրամբար – Կառուցվել է 1963թ.▲ 1770մ, ◯ 0,18 կմ², ▼ ~ 6,5մ 1,15 մլն մ³ Ներքին Սասնաշենի գյուղի մոտ:

• Արագածոտնի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով. բազմագույն տուֆեր, անդեզիտ, բազալտ, պեռիլտ, հրաբխային խարամ, որոնք ծառայում են որպես որակյալ շինանյութ:
• Օգտակար հանածոներից շահագործվում են նաև արծաթի (Ag), ոսկու (Au), օբսիդիանի (Արագածավան) և այլ հանքեր։
• Առկա են նաև դեռ չշահագործվող հանքավայրեր:

Արագածոտնի մարզը Հայաստանի առավել զարգացած մարզերից է։ Տնտեսության գլխավոր ճյուղերը՝ արդյունաբերությունը և գյուղատնտեսությունը, գերակշում են ընդհանուր ծավալում։

Մարզի արդյունաբերական ոլորտը մասնագիտացած է՝

• Շինարարական նյութերի հանքավայրերի շահագործման,
• Թանկարժեք իրերի արտադրության,
• Սննդամթերքի և ըմպելիքների արտադրության (միս, մսամթերք, մրգեր, բանջարեղեն, կաթնամթերք, խաղողի վերամշակում, գինու հումք)։

Մարզում գրանցված է 4211 գործող ձեռնարկություն, այդ թվում՝

• 77 արտադրական,
• 562 առևտրային կազմակերպություն։
• Արտադրական կենտրոններ՝ Աշտարակ, Ապարան, Թալին։

Սննդամթերքի և ըմպելիքների հայտնի ձեռնարկություններ․

• «Աշտարակյան գինիներ»
• «Աշտարակ-ձու» և «Աշտարակ-կաթ»
• «Ապարանի պանրի գործարան»
• «Թամարա Ֆրուտ» ՓԲԸ
• «Վան Արդի» և «Գոլդեն Գրեյպ Արմաս» գինեգործական ընկերությունները
• «Հայասի գրուպ» ԲԲԸ

Գյուղատնտեսությունը հիմնականում մասնագիտացած է բուսաբուծության և անասնապահության մեջ:

• Հացահատիկային մշակաբույսերի,բազմամյա տնկարկներ, կերային մշակաբույսերիարտադրություն
• Կարտոֆիլի և բանջարեղենի աճեցում
• Մրգային և խաղողի տնկարկների աճեցում

Անասնաբուծություն , անասնապահություն և կաթնամթերքի արտադրության զարգացում, ինչին նպաստում են Արագածի լանջերը, որոնք հանդիսանում են հիանալի ալպիական արոտավայրեր

• Աշտարակի պատմության թանգարան – տեղական պատմություն, հուշանվերներ, լուսանկարներ, հնագիտական գտածոներ։
• Ապարանի պատմության թանգարան – տարածաշրջանի մշակութային և պատմական ժառանգություն։
• Թալինի տարածաշրջանային թանգարան – հնագիտական նյութեր, ժողովրդական արվեստ, գյուղական կյանքի ցուցանմուշներ։
• Գևորգ Չաուշի թանգարան – հայկական ազգային հերոս, պատմական ցուցանմուշներ։
• Պերճ Պռոշյանի թանգարան – նշանավոր անձի հուշարձանը, ձեռագրեր, լուսանկարներ։
• Գինու պատմության թանգարան – ՀՀ տարածքում Գինու պատմութեան առաջին թանգարանը, որտեղ ներկայացված են հայկական գինեգործության 6000-ամյա և այգեգործության և 8000-ամյա պատմությունը։
• Գյուղական համայնքային թանգարաններ – ավանդույթներ, ձեռագործություն, հուշանվերներ՝ տեղական համայնքներում։
• Շոկոլադի թանգարան – «Գուրմե-Դուրմե» շոկոլադի ապրանքանիշի ցուցասրահ-թանգարան Աշտարակում որտեղ այցելուները «գործ ունեն» թե՛ շոկոլադի համի, թե՛ նախապատմության հետ: