Քասախ գետ

• Երկարություն – 89 կմ
• Ջրահավաք ավազանի մակերես – 1480 կմ²
• Ակունքներ – Արագածի և Փամբակի լեռնալանջեր
• Գետաբերան – Մեծամոր գետ (Սևջուր համակարգ)
• Սնում – ձնանձրևային (մոտ 76%)

Պատմական տվյալներ

• Քասախ գետը հիշատակվել է դեռ հնագույն և միջնադարյան աղբյուրներում՝ տարբեր անուններով՝ Քասաղ, Քարսախ, Կասախ, Քարբի, Կարբի ջուր, Կարբո ջուր, Ապարանի գետ և այլն։
• Գետի անվան ստուգաբանությունը կապվում է հին «Քարսահ» ձևի հետ (ըստ Ղևոնդ Ալիշանի)։
• Մովսես Խորենացին հիշատակում է գետը տարբեր ձևերով (Քասաղ, Քարսահղ, Քսադ, անգամ Քացախ), ինչը վկայում է նրա հին պատմական նշանակության մասին։

• Գետի ակունքների շրջանում պահպանվել են հունարեն արձանագրություն և հեթանոսական մեհյանի մնացորդներ, որոնք վերաբերում են Տրդատ թագավորին:
• V դարում այն ունեցել է Սևջուր գետից անկախ ընթացք և հոսել է Վաղարշապատ քաղաքի միջով: Հետագայում գետի հունը փոփոխվել է դեպի արևմուտք: Կորյունի կողմից հիշատակված Ռահ գետը շատերը նույնացնում են Քասաղի հետ:
• Դեռ միջնադարում գետի վրա կառուցվել են ջրանցքներ՝ ոռոգման նպատակով, ինչը վկայում է նրա կարևոր տնտեսական նշանակության մասին։ Գետը դարեր շարունակ ծառայել է որպես Արագածոտնի բնակավայրերի ջրամատակարարման և ոռոգման հիմնական աղբյուրներից մեկը։ XIV դարի առաջին կեսին Ագիգբեկ Ա-ն՝ Ագիգբեկյան իշխանական տոհմի ներկայացուցիչը, Քասաղից ջրանցք է հանել։
• Միջնադարում գետի վրա գյուղատնտեսական և հաղորդակցական նպատակներով կառուցվել են գեղեցիկ քարե կամուրջներ՝ Աշտարակի Հին (1644 թ), Օշականի (XVII դար), Էջմիածնի հյուսիս-արևմտյան կողմում (մինչև 1833 թիվը կանգուն է եղել) նորը և ամենամեծը (1955թ.): Քասախի վրա կառուցված միջնադարյան կամուրջները մինչ օրս համարվում են Հայաստանի կարևոր ճարտարապետական հուշարձաններ։ 1834 թվին Քասաղը վարարել է և քշել է Հովհաննավանքի Անապատը։
• Գետի կիրճում պահպանվել են պաշտպանության համար հարմարեցված հին քարայրեր և պաշտամունքային կառույցների հետքեր, որոնք կապվում են վաղ բնակեցման հետ։ Քասախի հետ կապվում են հին բնակավայրերի և մշակութային կենտրոնների զարգացումները։

Քասախ գետը ձևավորվում է երեք հիմնական աղբյուրներից՝ Քարաղբյուր, Դազքենդ և Ծաղկահովիտ գետակներից։

• Քարաղբյուրը (ձախ օժանդակ) սկիզբ է առնում Փամբակի լանջերից
• Դազքենդն ու Ծաղկահովիտը (աջ օժանդակներ)՝ Արագածի հյուսիսային լանջերից, որոնք հոսում են Արագածի տարածաշրջանով, հիմնականում հարթ մարգագետինների միջով, ապա, միավորվելով, սկզբնավորում են Քասախ գետը, իսկ Ռյա Թազա գյուղի մոտակայքում միախառնվում են աջ կենտրոնական հոսանքին:

Վերին հոսանքում Քասախը դանդաղահոս է և սակավաջուր, մոտ 8 ամիս ցամաքում է, իսկ Ապարանի շրջանից սկսած դառնում է ավելի ջրառատ ու մշտահոս գետ, ուր նրա մեջ են թափվում հորդառատ աղբյուրներից գոյացած ջրառատ գետակներ։Այնուհետև գետը հոսում է հարավ-արևելյան ուղղությամբ և Ապարանի ջրամբարից հարավ, իսկ Ափնագյուղից արևելք թեքվում է հարավ և աջ կողմից իր մեջ առնելով Գեղարոտ վտակը, մտնում է Քասախի կիրճը: Քասախի վրա կառուցված Ապարանի ջրամբարում գետի ջրերն ամբարվում են և օգտագործվում ոռոգման համար: Ջուրը մաքուր է, թեև նախկինում ավելի ձկնառատ է եղել:

Միջին հոսանքում գետն անցնում է Արագածոտնի լեռնային գոտիներով, առավել սրընթաց ու ջրառատ է, հատկապես Աշտարակ քաղաքի և Օշական գյուղի մոտ, ստեղծելով խորը և գեղատեսիլ բնական միջավայր, ապա թափանցում է կիրճ, ուր գետահովիտը մինչև 200 մ բարձրության հասնող անդնդախոր ձոր է (Քասախի կիրճ):

Ճանապարհի մի հատվածում՝ իր ստեղծած կիրճում, գետն առաջացրել է համանուն՝ Քասաղի ջրվեժը, որը Հայաստանի ամենաբարձր ջրվեժն է՝ 70 մ բարձրությամբ:

Օշական գյուղից ցած գետը դուրս է գալիս Արարատյան դաշտ և աջից ընդունում Ամբերդ վտակը, իսկ գետաբերանի մասում բաշխվում է մի քանի բազուկների և ձախից միանում Սևջուրին (Մեծամոր):

Ստորին հոսանքում`Արարատյան դաշտ մտնելուց հետո, գետի ջրերը գրեթե լիովին օգտագործվում են շրջակա գյուղերի ցանքատարածությունների և այգիների ոռոգման համար, ուստի այստեղ ամռանը գետը ցամաքում է:

Քասախի հիմնական վտակներն են՝

• Ամբերդ (ամենաջրառատը)
• Գեղարոտ
• Շաղվարդ

Ամբերդ

• սկիզբը՝ Արագածի լանջերից
• հոսում է խոր կիրճով
• մոտ 36 կմ երկարություն
• կապված է Ամբերդ ամրոցի հետ

Ամբերդի և իր վտակ Արքաշեն գետերի միախառնման տեղում (2300 մ.ծ.մ.բ.), բնության գեղատեսիլ վայրում հառնում է հայկական միջնադարյան Ամբերդ ամրոց ճարտարապետական հուշարձանը։

Գեղարոտ

• սկիզբը՝ Արագածի արևելյան լանջերից
• ձևավորում է Գեղարոտի ջրվեժը (17 մ)

Շաղվարդ

• հոսում է գյուղական տարածքներով
• հիմնականում օգտագործվում է ոռոգման համար

• Քասախի ջրվեժ

Քասախի ամենահայտնի բնական հրաշքներից է, գտնվում է Օհանավան–Սաղմոսավան հատվածում։

• Բարձրություն՝ մոտ 70 մ
• Համարվում է Հայաստանի ամենաբարձր ջրվեժներից մեկը
• Գտնվում է գեղատեսիլ կիրճում՝ Հովհաննավանքի դիմաց

• Գեղարոտի ջրվեժ

Քասախի կիրճ

Քասախը գետն իր ճանապարհին անցնում է բավականին նեղ կիրճով, ստեղծելով արտակարգ գեղեցկության բնապատկեր: Վիթխարի չափերի հասնող այս կիրճը, որն ունի 90 կմ երկարութուն և 100 մետր խորություն, ինչպես նաև Քասախի դարավանդները, բարձրարժեք բնական հուշարձաններ են ՀՀ Արագածոտնի մարզի Սաղմոսավան և Օհանավան գյուղերի տարածքում: Քասախի կիրճը ընդգրկված է Հայաստանի բնության պետական հուշարձանների ցանկում:

Կիրճը հայտնի է՝

• ժայռային պատերով
• դարավանդներով
• ալպյան բնապատկերներով

Քասախի վրա բազմաթիվ հրաշալի կամուրջներ են կապվել՝ ինչպես անցյալում, այնպես էլ նոր ժամանակներում: Վերջիններս յուրահատուկ շուք են տվել թե՛ բուն գետին, թե՛ նրա շրջակայքին: Որպես հիմնական շինանյութ օգտագործվել են Հայաստանի բնական քարերը՝ բազալտը, տուֆը, կրաքարը, ավազաքարը՝ մեծ մասամբ օգտագործելով սրբատաշ վիճակում: Միայն Աշտարակ քաղաքն ունի մի քանի հայտնի կամուրջ: Հիշատակման է արժանի նաև Օշական գյուղի կամուրջը: Քասախ գետի վրա կառուցված տարբեր ժամանակների կամուրջները համադրում են տեղանքի հոյակապ բնությունն ու ճարտարապետությունը։

Հին (Ձորի) կամուրջ – Աշտարակ

• 17-րդ դար
• եռակամար կառուցվածք
• այսօր էլ գործող է

Օշականի կամուրջ

• կառուցվել է 1706 թ․
• 5 կամար
• միջնադարյան կարևոր հուշարձան

Կախովի կամուրջ

• հետիոտնային ճոճվող կամուրջ Աշտարակում
• բացում է տեսարան դեպի կիրճը

Նոր կամուրջ

• ժամանակակից խոշոր կամուրջ
• մոտ 368 մ երկարություն
• անցնում է կիրճի վերևով

Քասախը Հայաստանի ամենագեղեցիկ գետերից է՝ Արագածոտնի բնության պարծանքներից և զբոսաշրջային կարևոր ուղղություններից մեկը։ Գետի ափերը բոլորովին տարբեր են՝ մեկը ժայռոտ ու քարքարոտ, մյուսը ներկայացնում է հրաշալի ալպյան մարգագետին:

Քետը գեղեցկացնում են նաև նրա ափերին տեղակայված բազմաթիվ ճարտարապետական կոթողները:Դրանք հիմնականում մեր հին վանքերն են, որոնց շարքում աչքի են ընկնում Սաղմոսավանքն ու Հովհաննավանքը, և Հայաստանի ամենանշանավոր ամրոցներից մեկը՝ Ամբերդը։

Այստեղ համադրվում են՝

• Կիրճեր
• Ջրվեժներ (Քասախի. Գեղարոտի )
• Միջնադարյան վանքեր (Հովհաննավանք, Սաղմոսավանք)
• Ամբերդ ամրոց
• Տարբեր դարերի և բնույթի կամուրջներ

Սակայն գետը գեղեցիկ է ոչ միայն իր ձևավորած անդնդախոր կիրճերով, ջրվեժներով, միջնադարյան հուշարձաններով,այլև ինքն իրենով, իր հրաշալի ակունքներով ու վտակներով և, հատկապես՝ դրանց վրա բխող աղբյուրներով:

Քասախը ոչ միայն գետ է, այլ ամբողջական բնապատմական համակարգ՝ կիրճերով, ջրվեժներով և պատմական հուշարձաններով, որը ձևավորում է Արագածոտնի մարզի ամենատպավորիչ բնապատկերներից մեկը։ Գետի հետագիծը ներառում է արշավային, էկոտուրիստական և լուսանկարչական երթուղիներով։