• Տեղանքի մակերևույթը տափարակ է, Արաքս գետի ուղղությամբ այն հավասարաչափ իջնում է կիլոմետրում մոտ 1.8մ, 800–950 մ ԾՄԲ ընդգրկելով նաև շրջակա նախալեռները` մինչև 1200մ ԾՄԲ:
• Հիմնականում հարթավայրային տարածք, փոքր-ինչ ալիքավոր հողաբլուրներով (օր.՝ Բաղրամյանի և Նալբանդյանի շրջակայքում), առանց լեռնային համակարգերի, ի տսրբերություն Հայաստանի մյուս մարզերին բնորոշ լեռնաշխարհի:
• Հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում կան միայն ցածր բլրային հատվածներ, բայց դրանք չեն կազմում առանձին հարթավայր։
• Բարձրությունները այստեղ փոքր են՝ միջինում 800–1000 մ ԾՄԲ:
• Սակավաթիվ բարձունքների ու բլուրների բարձրությունը չի հասնում անգամ 1500մ -ի:
• Մարզի ամենացածր հատվածները Արաքսի հովտում են՝ 820–840 մ բարձրությունների վրա։
• Մարզի ամենաբարձր հատվածները (արևելքում՝ Մաստարա֊Ակնալիճի կողմերում, ինչպես նաև Արագածոտնի սահմաններին մոտ) կարող են հասնել մոտ 950–1000 մ։
• Ամենացածր կետը՝ 801 մ, Արաքս գետի հունի մոտ (հարավում)։
• Ամենաբարձր կետը՝ 1286մ, Կարմրաթառ հրաբխային ծագում ունեցող կոնաձև բարձրությունն է, որը գտնվում է Արագած լեռնազանգվածի հարավային ստորոտին, Արմավիր և Արագածոտն մարզերի սահմանագլխին,
• Համեմատաբար բարձր են նաև՝ 1,100 մ, Մրգաշատի և Էջմիածնի շրջակայքի բարձունքները։

Լեռներ և բլուրներ

1. Դեմ լեռ (1258 մ) 2.
2. Կարմրաթառ լեռ (1286 մ)
3. Սպիտակբլուր լեռ (1255 մ)
4. Հակոբիսար (1017 մ)
5. Արմավիրի բլուր (937մ)
6. Մեծամորի բլուր (867մ)

• Արարատյան դաշտ -▲ 800 -1000 մ, ընդհանուր ◯ 6600 կմ²
• Արմավիրի մարզի գրեթե ողջ հարթ մասը գտնվում է Արարատյան դաշտում, բացի հյուսիսային որոշ բարձունքներից (Արգավանդից հյուսիս)։
• Հյուսիսից՝ մոտավորապես մինչև Արտաշատի և Էջմիածնի միջև ընկած գիծը։
• Հարավից՝ մինչև Արաքս գետ, որը միաժամանակ Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանն է։
• Արմավիրի մարզում գտնվող Արարատյան դաշտի խոշոր բնակավայրերն են՝ Էջմիածին, Մուսալեռ, Ակնալիճ, Մերձավան, Բաղրամյան, Արմավիր քաղաք, Ջրաշեն, Նալբանդյան, Ալաշկերտ, Նորապատ, Մարգարա։

Արմավիրի մարզը Հայաստանի ամենաջրաբավ շրջաններից է: Մարզի ջրային համակարգը հիմնված է Արաքս գետի և խոշոր ոռոգման ջրանցքների վրա, որոնք ձկնաբուծական լճակների հետ միասին ձևավորում են լայնածավալ գյուղատնտեսական լանդշաֆտ։Բնությամբ մարզը չոր է, սակայն մարդածին ջրային համակարգը այստեղ վճռորոշ դեր ունի։ Ներքին գետեր Արմավիրում գրեթե չկան․ ուստի ամբողջ ջրային ցանցը հիմնված է Արաքսի և ջրանցքների համակարգի վրա։Չոր կլիմայից ելնելով՝ քիչ են բնական ճահիճները, բայց հանդիպում են․

• Արաքսի հին հուներում
• Ձկնաբուծական լճակների հարակից տարածքներում
• Արհեստական ջրերով սնվող փոքրիկ ճահճուտներում

Արաքս գետ

• Մարզի հիմնական գետն է
• Անցնում է մարզի ամբողջ հարավային սահմանով
• Կիրառվում է խոշոր ոռոգման նպատակներով
• Հայաստանի ամենաջրառատ գետերից է:

Արմավիրի մարզի գետերը պատկանում են Արաքսի ավազանին: Մարզի սահմաններում սկիզբ առնող միակ գետը Մեծամորն է (Սևջուր), որը սնվում է Այղր լճից և մերձակա աղբյուրներից: Մեծամորի միակ խոշոր վտակը Քասախ գետն է: Գարնանը Արաքսի և Քասախի հորդացումները երբեմն բարձրանում են և առաջացնում տեղային հեղեղումներ։

• Արաքս - Քուռ գետի վտակ, ձևավորում է մարզի բնական սահմանը հարավում: Գետի Երկարությունը 1072 կմ է, որից՝ 200 կմ Հայաստանի տարածքում: Ակունք▲3000 մ, Բյուրակն լեռնավահան, (Բինգյոլ լեռ): Հոսքը՝ ՀՀ Արմավիրի. Արարատի, Սյունիքի մարզերի սահմանով, Թուրքիայի, Իրանի և Ադրբեջանի տարածքով:
• Մեծամոր - Արաքսի վտակ, երկ.՝ 40 կմ, ակունք▲853մ, Մեծամոր լիճ, Հոսքը՝ Արմավիր և Արարատ մարզերում:
• Մաստարայի սելավ կամ Սևջուր – Մեծամոր գետի վտակը: Երկարությունը՝ 98կմ, ակունքը▲2500մ, Արագածի հարավ-արևմտյան լանջեր: Հոսքը՝ Արագածոտն և Արմավիր մարզերում:
• Ակնալճից

• Ակնա - ▲ 800 մ, ◯ 50 հա,▼ ~2 մ, Հ Հ ամենացածրադիր լիճն է:Ակնալիճ գյուղում:

• Եղեգնուտ լիճ - Սևջուր գետի վտակ,▼ 2 մ Արարատյան դաշտ
• Այղր լիճ (պատմ.Մեծամոր լիճ ) – ▲ 860 մ, ◯ 0,075 կմ²,▼ ~9,4 մ, Արարատյան դաշտում, ունի հոսք (Սևջուր գետ)։

• Արմավիրի մարզում կան նաև փոքր ջրամբարներ և բազմաթիվ ձկնաբուծական լճեր:
• Ձկնաբուծական լճակները կենտրոնացած են հիմնակնում Մեծամորի, Բաղրամյանի, Նալբանդյանի, Էջմիածնի հարակից գյուղերի և Արաքսի հովտի ստորին հատվածներում։
• Ձկնաբուծական տնտեսությունները դարձել են մարզի ջրային էկոհամակարգի նոր ձևավորող միավորներ․ որտեղ ձևավորվում է ճահճային ու ջրածածկ փոքրիկ կենսավայրեր։

Զարգացած է ոռոգման համակարգը – մարզի տարածքով խաչաձև անցնում է մի քանի ջրանցք՝ Արագածոտնից և Արարատից եկող ջրերով Արմավիրի ջրանցք, Էջմիածնի ջրանցք, Թալինի ջրանցք:

• Արմավիրի գլխավոր հարստությունը բերրի հողերն ու ջրային պաշարներն են։
• Կան նաև շինանյութերի հումքի տեղական հանքեր՝ կավ, ավազ։
• Տարածքը հարմար է գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերի համար՝
  • խաղողագործություն և գինեգործություն,
  • պտղաբուծություն և բանջարաբուծություն,
  • ձկնաբուծություն։

Արմավիրի մարզը հանրապետությունում առանձնանում է զարգացած արդյունաբերությամբ և գյուղատնտեսությամբ։

էներգետիկա

• Մարզի գլխավոր ճյուղը էլեկտրաէներգետիկան է: Այստեղ է գտնվում Հայկական Ատոմային էլեկտրակայանը (ՀԱԷԿ), որը ապահովում է երկրի էլեկտրաէներգիայի մոտ 40%-ը։
• ՀԱԷԿ-ը բաղկացած է երկու բլոկից․ առաջինը շահագործվել է 1976-ին, երկրորդը՝ 1980-ին։
• 1993–1995 թթ. վերագործարկումից հետո անցում կատարվեց շուրջօրյա էներգամատակարարման։

• Նախկինում մարզում գործում էին պահածոների, կահույքի և ռազմական արտադրության գործարաններ, այժմ դրանք փոխարինվել են գինու և կոնյակի գործարաններով, ագրոարդյունաբերական փոքր ու միջին ձեռնարկություններով։
• Հոկտեմբերյանի գինու և կոնյակի գործարանը գործում է 1942-ից, արտադրությունում օգտագործվում են ինչպես տեղական, այնպես էլ Հայաստանից և Վրաստանից բերված խաղողի տեսակներ։
• 1995-ից գործարանը գործարկել է «Արամե» առևտրային մակնիշը։
• 2000 թ. հիմնված է «Միլաքս Գրուպ» ՓԲԸ՝ կահույքի, շինարարության, մետաղապլաստե պատուհանների և դռների արտադրությամբ։

Արմավիրի մարզն ավանդաբար բուսաբուծության և անասնաբուծության կենտրոն է եղել: Մարզի հողերը հատկապես բարեբեր են Արարատյան դաշտի վրա։

• Զարգացած են պտղաբուծությունը, խաղողագործությունը (խնձոր, տանձ,խաղող, ծիրան, դեղձ, կեռաս և այլն):
• Աճեցվում են բանջարաբոստանային մշակաբույսեր, զարգացած է բոստանաբուծությունը (ձմերուկ, սեխ, դդում, կաղմաբ, վարունգ, սոխ, ախտոր, լոլիկ, լոբի, սիսեռ, կանաչ և կարմիր պղպեղ):
• Մարզում գործում է միակ խորդենու վերամշակման գործարանը, որտեղ աճեցնում են օրգանիկ գյուղմթերք և արտադրում խորդենու եթերային յուղ։

Անասնաբուծություն և անասնապահություն

Զբաղվում են խոշոր և մանր եղջերավոր անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արմավիրի մարզում կենտրոնացած է խոզաբուծության ամենամեծ խտությունը՝ ստեղծվել է նաև հայկական մսային խոզերի ցեղ։

Ձկնաբուծություն

Արմավիրի մարզը Հայաստանի ձկնաբուծության խոշոր կենտրոն է։

• Տասնամյակների ձկնաբուծական ավանդույթներ ունեն Արմավիրի մարզի Եղեգնուտ համայնքի լճակային տնտեսությունները, որոնց ապրանքային ձկան (կարպ և ծածան) տարեկան արտադրության ծավալները կազմում են մի քանի հազար տոննա: Արարատյան հարթավայրի Տարոնիկ գյուղի ձկնաբուծարանում տարիներ շարունակ արտադրվել է բարձրարժեք ծիածանափայլ իշխան:
• Վերջին տարիներին զարգացել են նոր ձկնային տնտեսություններ․ օրինակ՝ «Արմավիր ֆերմեր» ՓԲԸ-ն տարեկան արտադրում է շուրջ 25 տոննա մանր ձուկ և 50 տոննա ապրանքային ձուկ:
• Արտադրվում են սիգ, սաղմոնաձև տեսակներ, շամայ, կարաս և այլ ձկնատեսակներ:

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ / ՍՊՈՐՏ

Հանրակրթական դպրոցներ

ՀՀ Արմավիրի մարզում գործում են մարզային նշանակության բազմաթիվ կրթամշակութային և առողջապահական հիմնարկներ։ Ներկա պահին առկա են 120 հանրակրթական դպրոցներ, որոնցից՝

• 26-ը՝ քաղաքային համայնքներում
• 94-ը՝ գյուղական համայնքներում

Մարզի 100 հանրակրթական դպրոցների ներգրավվածությունը՝

• 17 հիմնական
• 83 միջնակարգ

Լաբորատորիաներ

ՀՀ հանրակրթական դպրոցների համար նախատեսված ծրագրի շրջանակում վերանայվել և կազմվել են ֆիզիկայի, կենսաբանության, աշխարհագրության լաբորատորիաների սարքավորումների և նյութերի ցանկեր: Նոր լաբորատորիաները դպրոցներում կպատրաստեն աշակերտներին՝ տեսական գիտելիքները ամրապնդելու գործնական հմտություններով, գիտափորձեր կատարելու հնարավորությամբ:

Մոդուլային դպրոց

Արմավիրի մարզում առաջին մոդուլային դպրոցը բացվել է Արգինա համայնքում և հանձնվել շահագործման:

Մարզական կենտրոններ

Արմավիրի մանկապատանեկան մարզադպրոց – կենտրոնանում է մարզաձևերի վրա, զարգացնում երեխաների ֆիզիկական և մարզական հմտություններ

Մանկապատանեկան մարզադպրոցներ՝ ըստ գյուղերի

• Էջմիածին, Ջրառատ, Ջրարբի
• Եղեգնուտ, Արտաշար, Արագած, Զարթոնք, Վարդանաշեն
• Ակնալիճ, Ծաղկունք
• Շահումյան
• Գրիբոեդով, Մեծամոր, Խորոնք, Հայկաշեն
• Մերձավան
• Լուսագյուղ

• Արմավիրի մարզում կա 87 մշակույթի տուն
• Համայնքները՝ որպես կանոն, հատկացումներ են կատարում՝
  • մշակույթի տան պահպանության
  • գեղարվեստական մասի
  • խմբակների գործունեության
  • մաքրության և այլ աշխատանքների համար

• Հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարան- - հայ ժողովրդական մշակույթի ինքնատիպ նմուշներ, ավելի քան 77.000 թանգարանային առարկա
• Էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարան, որտեղ ներկայացվում է Արարատյան հարթավայրի՝ Էջմիածնի տարածաժրջանի տեղաբնիկների նյութական մշակույթը մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակից մինչև մեր օրերը. պատմական և հնագիտական նյութեր
• Երվանդաշատի հնագիտական թանգարան –հնագիտական պեղումների արդյունքներ, Երվանդունիների թագավորության ժամանակաշրջանի նյութեր
• Մարզային արվեստի կենտրոններ և ցուցահանդեսներ – մշակույթի տներում և համայնքային կենտրոններում անցկացվում են ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսներ, արվեստագիտական ծրագրեր և մանկապատանեկան ստեղծագործական դասընթացներ:Թանգարանները նպաստում են երիտասարդ սերնդի կրթության, մշակութային ժառանգության պահպանման և համայնքային գիտակցության զարգացմանը:

Արմավիրի մարզը հարուստ է պատմամշակութային կառույցներով և եզակի հուշարձաններով:

• Արգիշտիխինիլի հնավայր (ուրարտական)
• Մեծամորի 5000-ամյա մետաղաձուլարան
• Ակնա լճի հնագույն բնակատեղի, նախնադարյան բերդաշեններ և դամբարանադաշտեր
• Հնագույն Արմավիր քաղաք (Արաքս գետի ձախ ափին)

• Սուրբ Էջմիածին Մայր Տաճար՝ Կաթողիկոսի աթոռով
• Վաղարշապատի Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե, Սուրբ Շողակաթ, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիներ
• Թարգմանչաց վանք (VII դար)
• Զվարթնոց տաճար(VII դար)

• Հայաստանի Ազգագրական պետական թանգարան (Սարդարապատ)
• Մեծամորի և Զվարթնոցի հնագիտական թանգարաններ
• Սուրբ Էջմիածնի Մատենադարան

• Սարդարապատի հուշահամալիր (1968 թ.) Պատմա-ճարտարապետական մեծագույն արժեք է ներկայացնում Սարդարապատի հուշահամալիրը: Արմավիրի մարզը Սարդարապատի վճռական ճակատամարտի վայրն է, որը տեղի է ունեցել 1918 թ.-ին և հանգեցրել Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադրմանը:
• Երվանդ Քոչարի «Զվարթնոցի արծիվը»՝ ազգային պետականության խորհրդանիշ

• Ակնա լիճ՝ հանգստյան տներով և զբոսաշրջային հնարավորություններով
• Մուսա լեռ

• ՀԱԷԿ՝ Մեծամորի հայկական ատոմային էլեկտրակայան
• «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայան:

Ավտոճանապարհներ

• Արմավիրի տարածքով անցնում են հանրապետական նշանակության ավտոխճուղիներ՝ Երևան–Արմավիր, Երևան–Քարակերտ, Երևան–Գյումրի, ինչպես նաև Երևան–Թբիլիսի երկաթուղին։
• Մարզի ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը՝ 595,3 կմ:
  • Միջպետական նշանակության՝ 109,0 կմ
  • Հանրապետական նշանակության՝ 96,1 կմ
  • Մարզային նշանակության՝ 279,9 կմ
  • Համայնքային նշանակության՝ 110,3 կմ
  • Բեռնաուղևորափոխադրումները հիմնականում իրականացվում են ավտոմոբիլային տրանսպորտով։

Օդային հաղորդակցություն

• Մարզի տարածքում է գտնվում «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանը, Երևանից ընդամենը 18 կմ հեռավորության վրա։
• Ներկայումս օդային ուղիներով կապում է Հայաստանը աշխարհի տարբեր երկրների և քաղաքների հետ, մատուցելով բարձր մակարդակի սպասարկում և կոմերցիոն ծառայություններ։

Եզրափակիչ

Արմավիրը Հայաստանի պատմության և հոգևոր կյանքի սիրտն է․ ուր գտնվում են հայոց հնագույն մայրաքաղաքների ավերակները՝ Արմավիր, Բագարան, Երվանդաշատ, Վաղարշապատ, նաև քրիստոնեական աշխարհի առաջին տաճարը՝ Էջմիածինը։ Սա մարզը դարձնում է հոգևոր և մշակութային կենտրոն և Հայաստանի գլխավոր այցեքարտերից մեկը։ Զբոսաշրջիկների համար այն բացում է դարպաս դեպի Հայաստանի պատմական անցյալն ու հոգևոր ժառանգությունը, ինչի շնորհիվ Արմավիրը կարող է դառնալ Հայաստանի հոգևոր տուրիզմի գլխավոր ուղղությունը: Գյուղատնտեսությամբ հարուստ տարածքը մարզը դարձնում է կարևոր ինչպես տնտեսության, այնպես էլ տուրիզմի համար:Արմավիրի հարթավայրերը գտնվում են Արարատյան դաշտի ամենաբերրի հատվածներում, ուր խաղողագործությունն ու այգեգործությունը հազարամյակներից են գալիս։ Սրա շնորհիվ մարզը կարող է դառնալ գինեգործական և գյուղատնտեսական առաջատար տարածաշրջան: Իսկ մայրաքաղաքին և սահմանին մոտ լինելու շնորհիվ Արմավիրի մարզը հանդիսանում է նաև կարևոր լոգիստիկ և արդյունաբերական կենտրոն: