ՆԿԱՐԱԳԻՐ

Տվյալներ / Բնություն / Տնտեսություն /Գիտություն/Կրթություն /Մշակույթ / Զբոսաշրջություն / Լոգիստիկա

Երկնքի կապույտ արտացոլանքը երկրի վրա

Գեղարքունիքի գլխավոր այցեքարտը կապուտաչյա, բարձրիկ Սևանն է, ուր «.. երկինքը իր ճիշտ պատճենն է հանում»:
Սակայն Սևանա լիճը նաև Հայաստանի գլխավոր այցեքարտերից մեկն է. անհնար է այցելել Հայաստան և չտեսնել Սևանա լիճը։ Հայաստանի լեռնային թագուհին համարվում է աշխարհի երկրորդ ամենաբարձրադիր քաղցրահամ լիճը (Տիտիկակայից հետո), որի ջրերն ու շրջակա գեղատեսիլ բնաշխարհը Գեղարքունիքը վաղուց դարձրել են Հայաստանի զբոսաշրջության առանցքային կենտրոններից մեկը:

Բնական լանդշաֆտների զմայլանքը

Ծովափնյա բնապատկերները փոխարինվում են անտառածածկ լեռներով, ապա լեռնալանջերի ալպյան մարգագետիններով: Զբոսանքներ լճում, ջրային սպորտ, ձկնորսություն, լեռնային քայլարշավներ, լեռնամագլցում, ինչպես ասում են՝ օդում, ջրում ու ցամաքում՝ այս ամենը հնարավորություն է տալիս վայելել լանդշաֆտների հերթափոխությունը մեկ վայրում, միաժամանակ զբոսաշրջիկներին ապահովելով տարատեսակ արկածային ու ռեկրեացիոն հանգիստ՝ լճում և նրա շրջակայքում:

Հանուն առողջության ու հանգստի

Սևանա լճի և լիճը շրջապատող գեղաշուք լեռնաշղթաների սառն ու թարմ օդը, հանգստի և առողջարանային առաջարկներով, Գեղարքունիքը դարձնում են առողջարար և ընտանեկան հանգստի լավագույն վայրերից մեկը Հայաստանում։ Այցելուները վայելում են կատարյալ հանգիստ, ստանալով նաև անսահման գեղագիտական հաճույք, այն ամենը, ինչ հարկավոր է մարմնի ու հոգու առողջությունը բարելավելու համար:

Բնության, պատմության և մշակույթի խաչմերուկում

Գեղարքունիքում հիանալիորեն զուգակցված են բնության, պատմության ու ճարտարապետության հրաշալիքները՝ ասել է թե՝ անձեռակերտ ու ձեռակերտ հուշարձանների կյանքը՝ հազարավոր խաչքարեր, միջնադարյան եկեղեցիներ ու վանքեր, որոնք կառուցվել են Սևանա լճի շուրջը, լեռների վրա, ամենուրեք, վկայում են մարզի հնագույն կացության, հավատքի և նրա բնակավայրերի մշակութային հարուստ ժառանգության մասին։Պատմական հուշարձաններն ու ժամանակակից զբոսաշրջային կենտրոնները համատեղ ստեղծում են եզակի միջավայր՝ ամենատարբեր ճաշակի այցելուների համար։

ՏՎՅԱԼՆԵՐ

Աշխարհագրական/Պատմական/ Ժողովրդագրական/

Աշխարհագրական դիրք

Գեղարքունիքի մարզը տեղակայված է Հայաստանի արևելյան հատվածում։
Բարձրությունը՝ 1,325 – 3,597 մ ծովի մակերևույթից։
Ամենաերկար ձգվածությունը՝

Սահմանակցող տարածքներ․

Մարզեր՝ Կոտայք, Արարատ, Վայոց Ձոր, Լոռի, Տավուշ

Միջազգային սահմաններ՝ Ադրբեջան

Պատմական ժառանգություն

«Գեղարքունիք» անվանումը գալիս է հայ ազգի հիմնադիր Հայկ նահապետի ժառանգ Գեղամի անունից:

Գեղամի անունով են նաև Գեղամա լեռները և Գեղամա ծովը (ներկայիս Սևանա լիճը):

Բնակեցվածություն․ Մ.թ.ա. 570–201 թթ․՝ մտել է Այրարատ (Ուրարտու) պետության մեջ:

66–428 թթ․՝ Արշակունիների թագավորության մեջ, կազմել է Մեծ Հայքի Սյունիքի նահանգի Գեղարքունիք և Սոթք գավառները:

Խորհրդանիշներ

Մարզի խորհրդանիշներից էՀայկական որորը, որը պատկերված է Սևանի վրայով թռչելիս՝ շրջապատված լեռներով և ծովափնյա գոտիով
Զինանշանը հաստատվելէ 2011 թ. մայիսի 4-ին:
Զինանշանի երկու կողմերում՝ ցորենի հասկեր՝ ներկայացնում է գյուղատնտեսությունը:
Ստորին մասում՝ բացված գիրք, որը խորհրդանշում է մարզի մտավոր և մշակութային ժառանգությունը:

Բնակչություն

Ազգային կազմը՝ շուրջ 99% հայեր
Բնակվում են նաև եզդիներ, քրդեր և ռուսներ
Ազգաբնակչության տեղաբաշխումը տարբեր է համայնքների միջև:

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ

Գեղարքունիքը Հայաստանի ամենաբարձրադիր և ամենամեծ մարզերից է (5348 կմ²),տեղակայված ծովի մակերևույթից 1325–3597մ բարձրության վրա։
Մարզը գրեթե ամբողջությամբ ներկայացնում է Սևանա լճի ջրահավաք ավազանը, ընդգրկելով Սևանա լճի ավազանն ու Գետիկի գետահովիտը:
Սևանա լիճը զբաղեցնում է մարզի տարածքի մոտ 24%-ը (շուրջ 1 278 քառ. կմ)։
Սևանա լճի ավազանը իրենից ներկայացնում է տեկտոնիկ մեծ իջվածք՝ երկրի արևելյան մասում, որը արևմուտքից եզրավորում է Գեղամա լեռնաշղթան, հարավից՝ Վարդենիսի հրաբխային լեռնավահանները, հյուսիս-արևելքից՝ Արեգունու, իսկ արևելքից՝ Սևանի լեռնաշղթաները։
Գեղարքունիքի մարզը,որպես ամբողջություն, գոտևորում են. արևմուտքից՝ Գեղամա և Փամբակի, հարավից՝ Վարդենիսի, արևելքից՝ Սևանի, հյուսիս-արևելքից՝ Միափորի լեռնաշղթաները։
Դեպի Արարատյան դաշտ մարզն ունի բնական ելք միայն հյուսիս-արևմուտքից՝ Հրազդան գետի կիրճով, իսկ մյուս մարզերի հետ կապը ապահովվում է միայն լեռնանցքներով։

Գոտիներ

Գեղարքունիքի մարզը բնորոշվում է արտահայտված լեռնային ռելիեֆով և ուղղաձիգ գոտիականությամբ․այստեղ միմյանց հաջորդում են 4 հիմնական լանդշաֆտներ՝ Սևանա լճի ավազանի ցածրադիր հարթավայրերից մինչև Գեղամա ու Վարդենիսի լեռնաշղթաների բարձրադիր, ձյունամերձ գագաթները։

Լանդշաֆտային գոտիներ

1. Լեռնատափաստանային – ▲ 1900–2200 մ (Սևանի ավազան, Գավառ, Մարտունի, Վարդենիսի սարահարթեր)

2. Մերձալպյան – ▲ 2200–2800 մ (Գեղամա և Վարդենիսի լեռների լանջեր)

3. Ալպյան – ▲ 2800–3200 մ (բարձրլեռնային գագաթամերձ տարածքներ)

4. Ձնամերձ (նիվալ) – ▲ 3000 / 3200 մ-ից բարձր (Աժդահակ, Սպիտակասար և հարակից գագաթներ)

Կլիմայական գոտիներ

Բարեխառն լեռնային – ▲ 1900–2200/2400 մ (Սևանի ավազան)

Ցուրտ լեռնային – ▲ 2200/2400–3000 մ

Խիստ ցուրտ բարձրլեռնային – ▲ 3000 մ-ից բարձր

Հող և բուսականություն

Գեղարքունիքի հողային ծածկույթը բազմազան է.

Սևահողեր և գետահովտադարավանդային հողեր՝ մարզի հարավային և արևմտյան հատվածներում
Մարգագետնատափաստանային, անտառային դարչնագույն և անտառային գորշ հողեր՝ մարզի հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան շրջաններում
Լեռնատափաստանային բերրի սևահողեր՝ Սևանի ափամերձ հարթավայրերում
Լեռնամարգագետնային հողեր՝ բարձրադիր գոտիներում:

Բուսական աշխարհ (Ֆլորա)

Գեղարքունիքի մարզի ֆլորան հարուստ և բազմազան է՝ պայմանավորված բարձրադիր լեռնային ռելիեֆով և Սևանա լճի ավազանի յուրահատուկ կլիմայով։ Մարզում, հատկապես Սևան ազգային պարկի տարածքում, աճում է շուրջ 1600–1700 բուսատեսակ, որոնցից շատերը էնդեմիկ և հազվագյուտ են։

Բուսականությունը փոխվում է ըստ բարձրության՝ լեռնատափաստանային գոտուց մինչև մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններ։

Լեռնատափաստանային գոտի – փետրախոտ, շյուղախոտ, դաշտավլուկ, վայրի ցորեն, վայրի գարի, էգիլոպս (Aegilops) և այլ հացազգիներ, ինչպես նաև բազմաթիվ բուժիչ խոտաբույսեր։ Մշակվող գյուղատնտեսական մշակաբույսերից տարածված է կարտոֆիլը, իսկ պտղատու և թփային մշակաբույսերից՝ չիչխանը, մասրենին, ալոճենին և տանձենին։
Ափամերձ բուսականություն – եղեգ, ուռենի, բարդի, սոճու և այլ արհեստական տնկարկներ։
Անտառներ և թփուտներ(հիմնականում Ճամբարակի և Գետիկի շրջանում) – կաղնի, բոխի, գիհի, մասրենի, ալոճենի։ Անտառները զբաղեցնում են շուրջ 24 000 հա, որոնց մեծ մասը գտնվում է Սևան ազգային պարկի և հարակից պահպանվող տարածքների սահմաններում։ Բնական անտառներ պահպանվել են հիմնականում Գետիկի շրջանում։ Պահպանվող բնական տարածքներից առանձնանում են Դարանակի կաղնուտները և Ծափաթաղի գիհուտները։
Մերձալպյան և ալպյան մարգագետիններ – երեքնուկ, զանգակ, գնարբուկ և այլ ծաղկաբույսեր։

Ֆլորայի հիմնական տեսակները

Փետրախոտ (Stipa), Շյուղախոտ (Festuca), Դաշտավլուկ (Poa)
Երեքնուկ (Trifolium), Զանգակ (Campanula), Գնարբուկ (Primula)
Կաղնի (Quercus iberica), Բոխի (Carpinus orientalis), Գիհի (Juniperus communis)
Մասրենի (Rosa), Ալոճենի (Crataegus), Եղեգ (Phragmites australis)

Էնդեմիկ և հազվագյուտ բույսեր

Սևանի ավազանը հարուստ է Հայաստանի և Սևանի ֆլորիստիկ շրջանին բնորոշ բազմաթիվ էնդեմիկ և Կարմիր գրքում գրանցված բուսատեսակներով։

Կենդանական աշխարհ (Ֆաունա)

Գեղարքունիքի մարզի ֆաունան առանձնանում է մեծ բազմազանությամբ՝ շնորհիվ բարձրլեռնային բնապատկերների և Սևանա լճի յուրահատուկ էկոհամակարգի։ Այստեղ հանդիպում են բազմաթիվ կաթնասուններ, թռչուններ, սողուններ, երկկենցաղներ և ձկներ, որոնց մի մասը էնդեմիկ է։

Գեղարքունիքի մարզում գրանցված են.

44 տեսակի կաթնասուն
267 տեսակի թռչուն
3 տեսակի երկկենցաղ
16 տեսակի սողուն
9 տեսակի ձուկ

Բնական հարուստ բազմազանությանը զուգահեռ՝ մի շարք

Ջրային աշխարհ – Սևանի իշխան, Սևանի կողակ, Սևանի բեղլու, սիգ։
Թռչուններ – հայկական որոր, վայրի բադեր, սագեր, քարարծիվ։
Կաթնասուններ – գորշ արջ, գայլ, աղվես, լուսան, նապաստակ, վայրի խոզ։
Սողուններ և երկկենցաղներ – մողեսներ, օձեր, լեռնատափաստանային իժ, լճագորտ, կանաչ դոդոշ։

Ֆաունայի հիմնական տեսակները

Սևանի իշխան (Salmo ischchan), Սևանի կողակ (Capoeta sevangi), Սևանի բեղլու (Barbus goktschaicus)
Հայկական որոր (Larus armenicus), Քարարծիվ (Aquila chrysaetos)
Գորշ արջ (Ursus arctos), Գայլ (Canis lupus), Աղվես (Vulpes vulpes)
Լեռնատափաստանային իժ (Vipera eriwanensis), Լճագորտ (Pelophylax ridibundus)

Ֆաունայի կարևոր ներկայացուցիչներ

Սևանի իշխան (Salmo ischchan)
Հայկական որոր (Larus armenicus)

Երկու տեսակներն էլ Հայաստանի էնդեմիկ կենդանատեսակներ են և ունեն բարձր բնապահպանական արժեք։

Հատուկ պահպանվող տարածքներ (ԲՀՊՏ)

Գեղարքունիքի բնական հարուստ բազմազանությանը զուգահեռ՝ մի շարք կենդանատեսակներ գտնվում են պահպանության ներքո՝ էկոհամակարգերի փոփոխությունների և մարդածին ազդեցությունների պատճառով։

Գետիկի արգելավայր (Միափորի լեռների հարավային լանջեր, Գետիկի ձախափնյակում, ▲1500–2700 մ ԲԾՄ)
Գիհու նոսրանտառային արգելավայր (Արեգունու և Սևանի լեռնաշղթաների հարավային լանջեր, ▲2000–2300 մ ԲԾՄ)
«Սևան» ազգային պարկ (Սևանա լճի ավազան, Գեղամա և Վարդենիս լեռնաշղթաների ստորոտներ, ▲1900–2200 մ ԲԾՄ), ներառում է.

«Սևան» ազգային պարկի կազմում գործում են.

4 Արգելոց– Արտանիշ, Գիլլի, Լիճք–Արգիճ, Նորաշեն
2 Արգելավայր– Գավառագետի, Գիհի-կաղնուտային
8 Ռեկրեացիոն գոտի– Սևանա լճի ափամերձ հատվածներ՝ հանգստի և զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներով:

Ռելիեֆ

Գեղարքունիքի տարածքը առանձնանում է բնության յուրահատուկ բազմազանությամբ՝ լայնարձակ հարթավայրերից մինչև բարձր լեռնային գագաթներ: Մարզի ռելիեֆը ձևավորվել է լեռնաշղթաների, ձորերի և լճա- գետային ավազանների փոխազդեցությամբ, որտեղ տարածված են ինչպես միջալպյան և մերձալպյան, այնպես էլ ալպյան բնապատկերներ:Այս բազմազանությունն է պայմանավորում տեղանքի հողերի, ջրային համակարգերի և էկոհամակարգերի առանձնահատկությունները, ինչն էլ մարզը դարձնում է բացառիկ բնական լանդշաֆտային գոտի Հայաստանում:

Գեղարքունիքն ունի լեռնային լանդշաֆտ, որում գերակշռում են լեռները։
Մարզի տարածքը կազմված է բարձր ծալքաբեկորավոր և միջին բարձրության լեռներից, իսկ միջլեռնային գոգավորությունը զբաղեցնում է Սևանա լիճը (1900 մետր ԾՄԲ):
Սևանա լճի ավազանը հսկայական տեկտոնական իջվածք է, որի գոյացման վերաբերյալ հիմնական վարկածի համաձայն՝ այն ձևավորվել է չորրորդական ժամանակաշրջանում՝ հրաբխային գործունեության հետևանքով, երբ միջլեռնային իջվածքը լցվել է սառցադաշտային և ձնհալոցքային ջրերով։
Մարզի հիմնական բարձրությունները տատանվում են 1,325–3,597 մ-ի սահմաններում, սակայն առկա են նաև փոքր տեղային ցածրադիր հարթավայրեր՝ 800–1,000 մ բարձրության վրա, հատկապես Սևանա լճի ավազանի և ցածրադիր հովիտների շրջանում։
Ամենաբարձր կետը՝ Աժդահակ լեռ (3597 մ)
Ամենացածր կետը՝ ~1325 մ Գետիկ գետի կիրճ
Տարածքի բարձրությունների միջև տարբերությունը մեծ է (~2273 մ):
Բնական ավազանի ամենացածր մակարդակը՝ Սևանա լիճ (~1900 մ)

Լեռնագագաթներ (≥2500 մ)

Աժդահակ — 3598 մ

Սպիտակասար — 3555 մ

Վարդենիս — 3522 մ

Ահմանգան — 3507 մ

Սանդուխտասար — 3454 մ

Գարանլըկ — 3444 մ

Աղուսարք լեռնախումբ — 3442 մ

Գեղասար — 3443 մ

Մեծ Ծարասար — 3441 մ

Փոքր Ծարասար — 3424 մ

Ծարասար (Քեթի) — 3423 մ

Հինալ — 3367 մ

Նազելի — 3312 մ

Սոխասար — 3308 մ

Սաքոյիվար — 3299 մ

Փերեզակ — 3290 մ

Մարտավար — 3287 մ

Շամփրասար — 3259 մ

Ակնասար — 3264 մ

Ոչխարաթումբ — 3237 մ

Սևկատաար — 3225 մ

Գռասար — 3182 մ

Մազազ — 3087 մ

Դիվասար — 3072 մ

Ծաղկավետ — 3076 մ

Սարանար — 3076 մ

Սևքար — 3063 մ

Փորակ — 3047 մ

Մառախլապատ — 3034 մ

Կատարաժայռ — 3008 մ

Միափոր — 2993 մ

Իջատեղի — 2992 մ

Աստծո ճամփա — 2973 մ

Մկնասար — 2927 մ

Մանկունք — 2927 մ

Քաշաթաղ — 2901 մ

Լուսնթագ — 2900 մ

Գնդասար — 2878 մ

Արեգին — 2842 մ

Դիտավանք — 2835 մ

Արմաղան — 2829 մ

Ելտուն — 2790 մ

Դամբարան — 2726 մ

Իշխանավար — 2759 մ

Ճերմակաքար — 2748 մ

Պուտաքար — 2744 մ

Կարկտասար — 2740 մ

Ուղեղ լեռ — 2736 մ

Մշակնոց — 2695 մ

Նապաստակ — 2679 մ

Սառնուտ — 2673 մ

Երիցսար / Շողակաթ — 2661 մ

Ձոր — 2629 մ

Նշխարք — 2602 մ

Գանձաքար — 2602 մ

Բացսար — 2599 մ

Ճարտար — 2558 մ

Գմբեթ — 2557 մ

Ճոպան — 2548 մ

Պահաբլուր — 2533 մ

Ժեռսար — 2525 մ

Գավառ — 2502 մ

Մրգասար — 2502 մ

Արտանիշ —2500մ-ից ցածր է (2461մ), սակայն լեռան գագաթը միակ վայրն է, որտեղից Սևանա լիճը երևում է ամբողջությամբ և մոտիկից:

Լեռնաշղթաներ

Արեգունու լեռնաշղթա (~65 կմ), բարձրագույն կետ՝ Կարկտասար – 2750 մ
Միափորի լեռնաշղթա (~54 կմ), բարձր կետ՝ Միափոր լեռ– 2993մ
Արևելյան Սևանի լեռնաշղթա (~40 կմ), բարձր կետ՝ Մեծ Ծարասար– 3441մ
Արջանոցի լեռնաշղթա (~16 կմ), բարձրագույն կետ՝ Արջանոց – 2385 մ
Գեղամա լեռնաշղթա (~70 կմ), բարձրագույն կետ՝ Աժդահակ – 3597 մ
Կարմիրի լեռնաշղթա (~30 կմ), բարձրագույն կետ՝ Կենացբլուր – 2482 մ
Վարդենիսի լեռնաշղթա (~60 կմ), բարձրագույն կետ՝ Վարդենիս – 3522 մ
Դեմեր լեռներ (~1,5 կմ), բարձրագույն կետ՝ Դեմեր լեռ– 2108 մ
Սևանի լեռնաշղթա (~50 կմ), բարձր կետ՝ Հինալ լեռ– 3367մ

Ծովի մակերևույթից 2500-3000մ բարձրություն ունեցող լեռնաշղթաները կազմում են հսկայական եռանկյունի:

Լեռնանցքներ

Սևանի լեռնանցք (Սեմյոնովկայի) (▲2114 մ) – Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզերի սահմանագլխին, Փամբակի և Արեգունի լեռնաշղթաների միջև: Սևանա լճի ավազանը միացնում է Աղստևի հովտին:
Կարմիրի լեռնանցք, (▲ 2178 մ)- Արեգունու լեռնաշղթայի կենտրոնում, Սևանի ավազանը կապում է Գետիկի հովտին:
Վարդենյաց (Սելիմի) լեռնանցք (▲2410 մ) – Սևանի ավազանը Արգիճիի հովտով կապում է Վայքի հետ, նրանով անցնում է Մարտունի – Եղեգնաձոր ավտոխճուղին։ Այստեղ Օրբելյանների իջևանատունն է:
Շորժայի լեռնանցք (▲2355 մ) – Սևանի ավազանը կապում է Հայաստանի հյուսիս-արևելյան շրջանների հետ։
Սոտքի լեռնանցք (▲2366 մ) – Արևելյան Սևանի լեռնաշղթայում, Գեղարքունիքի մարզի և Արցախի ևսահմանագլխին. Սևանի ավազանը կապում է Թարթառի հովտին:
Մադինայի լեռնանցք (▲2200 մ) – ճանապարհ Սոթք–Վարդենիս ուղղությամբ, Արգիճի գետի ձախ ափին:
Գյոյգեդիկի լեռնանցք (▲2092 մ) – Տավուշի և Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին. Թթուջուր գետից հյուսիս-արևելք։
Դիվանց լեռնանցք (▲2443մ) – Սևանի և Արեգունու լեռների հանգույցում:
Դիցարոտի լեռնանցք (▲2320մ) – Արեգունի լեռներում, գտնվում է Դրախտիկ գետի վերնագավառից դեպի Բարերբեր գետի հովիտ:
Դուռն Փառիսոսի (▲3125 մ) – Սևանի լեռնաշղթայում, Գեղարքունիքի մարզի և Ադրբեջանի սահմանագլխին.անցնում է Սևանի ավազանը կապում է Շամքոր գետի հովտին:
Ճամբարակի լեռնանցք (▲2060 մ ) – Միափորի լեռնաշղթայի արևելյան մասում: Միացնում է Խնձորուտ և Գետիկ գետերի ավազանները:

Հարթավայրեր և դաշտեր

Մասրիկի դաշտ – ▲ 1900-2000 մ, Մասրիկ գետի ստորին հոսանքի ավազանը՝ Սևանի ավազանի հարավ-արևելքում:  հարավ-արևելքում, Մասրիկ գետի ստորին հոսանքի ավազանում: Արարատյան դաշտից հետո Հայաստանի երկրորդ մեծ դաշտը:
Գավառագետի դաշտ (Գավառի հարթություն) – ▲ 1900-2000 մ: Սևանա լճի արևմտյան ափին, Գավառագետի ստորին հովտում, ներառում է Գավառ քաղաքի, Նորատուսի և հարակից տարածքները:
Գռիձորի հովիտ – Գավառագետի աջակողմյան վտակ Գռիձոր գետի նեղ հովիտն է (Ծաղկաշեն գյուղի մոտ)։
Շորժայի դաշտ (Շորժայի հարթություն) –▲ 1930 մ, ~1905-1930 մ: Սևանի հյուսիս-արևելյան ափին, Արեգունի և Սևանի լեռնաշղթաների միջև՝ Շորժա գետակի գետաբերանային մասում։
Լճափնյա հարթավայրեր (Սևանի ափամերձ գոտի) – ▲ 1900 - 1916 մ (լճի մակարդակի իջեցման հետևանքով ազատված նախկին հատակը):
Արգիճիի դաշտ /Արմաղանի սարահարթ –▲ 2100-2225 մ, Սևանի գոգավորության հարավ-արևմտյան մասը, որտեղով անցնում է Արգիճի գետի վերին հոսանքը և նրա վտակները:
Վարդենիսի դաշտային գոտի –▲ 1920-2000 մ: Մասրիկի դաշտի հարավային (վերին) հատվածն է, որտեղ գտնվում է Վարդենիս քաղաքի հարավի՝ լեռնային գոգահովտում ձևավորված հարթավայրային տեղամասը։

Ջրային համակարգ

Գեղարքունիքի մարզի ջրային համակարգը յուրահատուկ է ողջ Հայաստանի համար։ Այստեղ է գտնվում երկրի ամենամեծ ջրային ավազանը՝ Սևանա լիճը, որը որը զբաղեցնում է մարզի տարածքի շուրջ 1/4-ը և որոշիչ է ինչպես բնության, այնպես էլ տնտեսության համար։ Լիճը ձևավորում է տարածաշրջանի կլիման, ապահովում ջրային պաշարների մեծ մասը և ունի հանրապետական նշանակության էկոհամակարգային դեր։ Սևանը սնվում է 28 գետերից ու գետակներից, իսկ լճից սկիզբ է առնում հանրապետության կարևորագույն գետերից մեկը՝ Հրազդանը։

Գեղարքունիքի հիմնական ջրային ռեսուրսները

Սևանա լիճ – մարզի և Հայաստանի գլխավոր ջրային պաշարը
Արգիճի (51 կմ), Գավառագետ (47 կմ), Մասրիկ (45 կմ)
Տասնյակ լեռնային լճեր, այդ թվում՝ Գեղամա հրաբուխների խառնարանային լճակներ (Աժդահակ, Աղմաղան՝ մինչև 50 մ տրամագիծ, ~15 մ խորություն):

Արփա–Սևան թունելային ջրատարը 1981-ից Սևանը սնվող հիմնական երակն է, որը պահպանում է լճի ջրային հավասարակշռությունը։

Երկարությունը՝ 48 կմ
Տարեկան մուտքային ջուր՝ 250–270 մլն մ³

Աղբյուրներ

Մարզի ջրային ռեսուրսներն ընդգրկում են ինչպես լեռնային հոսքերն ու աղբյուրները, որոնք կարևոր են ոռոգման և էներգետիկ կարիքների համար, այնպես էլ բուժիչ նշանակություն ունեցող հանքային ջրերը։

Աղբյուրների մեծ քանակությամբ առանձնանում է արևմտյան ափը՝ ապահովելով խմելու և ոռոգման հիմնական հոսքերը։
Հանքային աղբյուրները մեծացնում են մարզի ռեկրեացիոն ու բուժական ներուժը (Գավառի և Մարտունու հանքային ջրեր) («Թթուջուր»):
Սևանի ավազանը հարուստ է նաև խորքային և արտեզյան ջրերով:Գետահովիտներում հանդիպում են ճնշումային արտեզյան խոռոչներ։

Ջրբաժաններ

Գեղարքունիքի մարզի ջրբաժանները ձևավորվում են երեք հիմնական լեռնաշղթաներով՝ ամբողջությամբ շրջափակելով Սևանի ավազանը

Հյուսիսից – Գեղամա լեռնաշղթա (մինչև 3500 մ), որը բաժանում է մարզը Կոտայքից։
Հարավից – Վարդենիսի լեռնաշղթա (մինչև 3500+ մ), որը առանձնացնում է Սևանա լիճն ու Վայոց ձորի մարզը։
Արևելքից – Արևելյան Գեղարքունիք/Սևքար լեռնաշղթաներ (մինչև 3200 մ), Գեղարքունիքը բաժանում է Տավուշի մարզից։

Այս լեռնային ջրբաժանները ապահովում են, որ մարզի մակերևութային ջրերի մեծ մասը ուղղվի դեպի Սևանա լիճ՝ դարձնելով այն կիսափակ, բարձրադիր ջրավազան։

Գետեր

Հրազդան – Արաքսի ձախ վտակ, միակ գետը, որը սկիզբ է առնում Սևանա լճից: Երկարությունը՝ (141 կմ), ակունքը՝ ▲1900 մ:
Գետիկ – Աղստևի աջ վտակ, Երկարությունը՝ (58 կմ), Ակունքը՝ Արեգունու և Սևանի լեռնաշղթաների հանգուցակետ՝▲2450 մ, հոսքը՝ Տավուշի մարզի տարածքով։
Արգիճի – Սևանա լճի ավազան: Երկարությունը՝ (51 կմ), Ակունքը՝ Գեղամա լեռնավահանի Գնդասար լեռնազանգվածի հյուսիսային լանջ, ▲2600 մ:
Գավառագետ - Սևանա լճի ավազան: Երկարությունը՝ (50 կմ), Ակունքը՝ Գեղամա լեռնավահանի Գնդասար լեռնազանգվածի հյուսիսային լանջ,▲3050 մ:
Մասրիկ – Սևանա լճի ավազան: Երկարությունը՝ (45 կմ), Ակունքը՝ Արևելյան Սևանի լեռների հարավ-արևմտյան լանջեր, ▲3300 մ:
Վարդենիս գետ – Սևանա լճի ավազան: Երկարությունը՝ (28 կմ), Ակունքը՝ Վարդենիսի լեռնաշղթա, ▲ 3215 մ
Ձկնագետ – Սևանա լճի ավազան: Երկարությունը՝ (22 կմ), Ակունքը՝ Փամբակի լեռների Ուղեո լեռան արևելյան լանջեր՝ ▲ 2700 մ.:

Լճեր

Սևանա լիճ – ▲ 1900 մ, ◯ 1260 կմ², ▼ ~46,8մ - 83մ Շորժայի ստորջրյա թմբով բաժանված է 2 մասի՝ Մեծ Սևանի (▼ 37.7 մ միջին) և Փոքր Սևանի ((▼50.9 մ)։)

Հայկական լեռնաշխարհի երեք խոշոր լճերից մեկը
Անդրկովկասում ամենամեծ քաղցրահամ լիճը
Տարածքը զբաղեցնում է մարզի 1/4-մասը
Տեղակայված է Գեղարքունիքի մարզի կենտրոնական
Թափվող գետեր – 28
Սկիզբ առնող գետ – Հրազդան
1978 թ. կազմավորվել է «Սևան Ազգային պարկը»
Լիճն ունի նաև բարձր տնտեսական ձկնաբուծական նշանակություն։

Ակնա լիճ – ▲ 3030 մ, ◯ 0,8 կմ², ▼ ~25մ Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին, Գեղամա լեռների մերձգագաթային սարավանդի վրա՝ Ակնասար լեռան լանջին:
Աժդահակի խառնարային լիճ - ▲ 3615 մ Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին, Գեղամա լեռների կենտրոնական հատվածում, Աժդահակ լեռան լանջին:
Արմաղան հրաբխային լիճ – ▲ 2829 մ,2 հա, ▼ ~25մ Գեղամա լեռնաշղթայում, Արմաղան լեռնագագաթի խառնարանում: :
Արտանիշ լիճ – ▲ 1905 մ, ◯ 0,4 կմ², ▼ ~մ Սևանա լճի Արտանիշ թերակղզու ափին:
Կակաչ լիճ – ▲ 2300 մ, ◯ 1հա, ▼ ~մ Արեգունի լեռնահամակարգում, Ծովագյուղից 1,7 կմ հյուսիս-արևելք:
Լայնաձոր լիճ – ▲ 2640 մ, ◯ 1,2 հա, ▼ ~մ Գեղամա լեռների արևելյան լանջին, Ծաղկաշեն գյուղից 5,5կմ հրվ-արևելք:

Ջրամբարներ

Ակնա լճի ջրամբար – ▲ 3030 մ, ◯ 0,53 կմ², ▼ 15-25 մ 3,91 մլն մ³ Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին, Գեղամա լեռների մերձգագաթային սարավանդի վրա՝ Ակնասար լեռան լանջին:
Արծվաշենի ջրամբար – ▲ 1381 մ, 2,0 մլն մ³ Արծվաշեն գյուղից 0,5 կմ հարավ–արևելք: (ներկայումս Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության տակ):
Գեղարքունիքի N1 ջրամբար – 0,07 մլն մ³
Գեղարքունիքի N2 ջրամբար – 0,325 մլն մ³
Լանջաղբյուրի N1 ջրամբար – 0,286 մլն մ³
Լանջաղբյուրի N2 ջրամբար – 0,35 մլն մ³

Ջրվեժներ

Գեղամասարի ջրվեժներ
Սևանի ջրվեժներ

Բնական ռեսուրսներ (61—61-5-62)

Գեղարքունիքի մարզի տարածքում հաշվառված է օգտակար հանածոների մոտ 49 հանքավայր, որոնք բաժանվում են երեք հիմնական խմբի՝ մետաղական, ոչ մետաղական և հանքային ջրերի։

Սոտքում՝ ոսկու հանք - մարզի ամենանշանավոր և խոշորագույն մետաղական հանքավայրը
Շորժայի հանգույցում՝ քրոմ և հրակայուն ապարներ
Վարդենիսում՝ տուֆ և հրաբխային խարամ
Երևան-Սևան մայրուղու կողքերին՝ հրաբխային ապար օբսիդիան
Մարտունիում՝ պեռլիտ
Տորֆ, բազալտ, հրաբխային տուֆ, ավազ և այլ հանքանյութեր

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ (63)

Հանքարդյունաբերություն (64-65)

Գեղարքունիքի մարզը հայտնի է հարուստ հանքային հումքով՝ հատկապես ոսկի և կրաքար:
Սոտքի ոսկու հանքավայրերը օգտագործվել են դեռ հազարամյակներ առաջ. Լճաշենի դամբարաններից գտնված ոսկյա իրերը պատրաստվել են Սոտքի ոսկուց:
2000-ական թվականներին վերաշահագործվել են Սոթքի ոսկու և Արտանիշի կրաքարի հանքավայրերը:
Հանքարդյունաբերությունը շարունակում է մնալ մարզի տնտեսության կարևոր ճյուղ:

Էներգետիկա (66-67)

1930–1965 թթ. կառուցված Սևան-Հրազդան կասկադը դեռևս մեծ նշանակություն ունի Հայաստանի էներգետիկ համակարգում:
Կասկադը ներառում է 7 ՀԷԿ (Սևանի, Հրազդանի, Արգելի, Արզնիի, Քանաքեռի, Երևան-1 և մեկ Երևանում, որը չի գործում):
Ջրի հոսքը վերահսկվում է Հրազդան ՀԷԿ-ի ջրառայություններով՝ ապահովելով ՀՀ գյուղատնտեսական հողերի 70%-ի ոռոգման ջուրը:
Ջրային ռեսուրսներն ու լեռնային հոսքերը կարևոր են էներգետիկ կառավարման համար:

Արեգակնային էներգետիկա (68-69)

Սևանի ափին, Ծափաթաղում, կառուցվել է արևին հետևող համակարգով առաջին արևային կայանը, որը մեծ ծավալի էներգիա է կուտակում:

Սննդարդյունաբերություն (70-71-72)

Զարգացած են հին և նոր ավանդական ճյուղերը՝ ձկնամթերք, կաթնամթերք և հացամթերքի և ըմպելիքների արտադրություն:
Գավառի «Սևան» հանքային ջրերի գործարանը, որը վերագործարկվել է 2015 թ.-ին, ապահովում է տեղական և ազգային շուկան՝ թարմ խմելու ջրով:
Գարեջրի արտադրություն/ Սևանի «KELLERS» գարեջրատուն:
Սննդի արտադրական ձեռնարկությունները օգտագործում են տեղական հումքը և ապահովում աշխատատեղեր:

Ձկնարտադրություն (73—75-76)

Սևանա լճի մոտ գործող ձկնարդյունաբերական ձեռնարկությունները արտադրում են սիգ և ծածան, իսկ իշխանը աճեցվում է միայն արհեստական պայմաններում:
Սևան լճում արդյունագործական նշանակություն ունեն սիգը, ծածանը և խեցգետինը:
Իշխանի աճեցումը կատարվում է բացառապես արհեստական պայմաններում՝ հատուկ ջրային ֆերմաներում:
Սևանի իշխանի որսն արգելված է՝ պահպանելով տեսակների անվտանգությունը և գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում (1978 թ.):
Ձկնարտադրությունը ապահովում է աշխատատեղեր և տեղական շուկայի սննդամթերքի կարիք:
Սևան ազգային պարկը վերահսկում է բնական ռեսուրսների պահպանությունը՝ ապահովելով ձկնատեսակների վերարտադրություն և էկոլոգիական հավասարակշռություն:

Գորգագործություն (77)

Թեթև արդյունաբերությունը մարզում զարգացնում է հին, ավանդական ճյուղերը, ինչպիսին է ՝գորգագործությունը:
Մարտունի, Սևան, Ճամբարակ քաղաքներում և Կարմիր գյուղում վերագործարկվել են խորհրդային գորգագործական արտադրամասերը, որոնց արտադրանքը ներկայումս արտահանվում է ԱՄՆ և եվրոպական երկրներ:

Գյուղատնտեսություն

Գեղարքունիքի մարզի տնտեսության առաջատար ճյուղն է գյուղատնտեսությունը՝ ապահովելով բնակչության հիմնական զբաղվածությունը:
Գյուղատնտեսական հողերը կազմում են 2789.83 հա (560.25 հա վարելահող, 75.45 հա խոտհարք, 1648.92 հա արոտավայրեր, 505.21 հա այլ հողատեսակներ):

Բուսաբուծություն (78)

Մարզը մասնագիտացած է կարտոֆիլի, հացահատիկային և բանջարեղենի արտադրության մեջ. Հիմնական մշակաբույսերը՝ հացահատիկ (62.3%), կարտոֆիլ (18.4%), բանջարեղեն (2.3%):
Վերջին տարիներին տարածում են ստացել հատիկաընդեղենային մշակաբույսերը (ոլոռ, սիսեռ, ոսպ, լոբի), որոնք տնտեսական արդյունավետությամբ 3–4 անգամ գերազանցում են հացահատիկային մշակաբույսերին:
Ջրային ռեսուրսներն ու լեռնային հոսքերը կարևոր նշանակություն ունեն մարզի հողատարածքների ոռոգման համար:

Անասնապահություն (82)

Արոտավայրերի առատությունը նպաստում է անասնաբուծության և անասնապահության զարգացմանը, այդ թվում խոզաբուծության:
Մարզի բարձրադիր լեռնային լանդշաֆտները և հարուստ բնաշխարհը հարմար են մեղվաբուծության զարգացման համար:

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ (84)

Գեղարքունիքի մարզը վաղուց եղել է Հայաստանի մշակութային կենտրոններից մեկը, որն այսօր էլ պահպանում է իր կրթական և մշակութային ավանդույթները:

Ուսումնական հաստատություններ (85-88)

128 հանրակրթական դպրոց
8 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություն
1 պետական համալսարան — Գավառի պետական համալսարան, ապահովելով բարձրագույն կրթություն գյուղատնտեսության, բնագիտական և մանկավարժական ոլորտներում

Մարզական գործունեություն (89)

Մոտ 25 առողջապահական ու մարզական կենտրոն
Մարզադպրոցներ ու վարժարաններ՝ երիտասարդների ֆիզիկական և սպորտային կարողությունները զարգացնելու համար
Ձմեռային և ամառային սպորտ (սկի, լեռնագնացություն, թռչնամատույցային սպորտ) զարգացած են Սևանա լճի ու Վարդենիսի լեռնաշղթաների վրա
Ավելացվում է նաև ֆուտբոլ, ըմբշամարտ, շախմատ և այլ մարզաձևերի զարգացում

Արվեստի դպրոցներ և մշակույթի տներ (90-93)

Մարզում կան գեղարվեստի և երաժշտության դպրոցներ, որտեղ ուսուցանվում են տեղական և ազգային արվեստի ավանդույթներ
Մշակույթի տներ՝ մշակութային միջոցառումների և ձեռագործական ցուցահանդեսների համար:

ՄՇԱԿՈՒՅԹ (94)

Պահպանվում են տեղական ձեռագործական ավանդույթներ՝ գորգագործություն, փայտագործություն, մետաղագործություն
Փառատոններ, ցուցահանդեսներ և մշակութային միջոցառումներ՝ ներգրավելով տեղացիներին ու զբոսաշրջիկներին
Գավառի և Սևանի շրջանում անցկացվում են մշակութային փառատոններ, շուկաներ և ձեռագործական ցուցահանդեսներ, որտեղ ներկայացվում են տեղական ավանդական արհեստները;
Թատրոն: Լևոն Քալանթարի անվան պետական դրամատիկական թատրոն, հիմնանորոգված շենքում, որը նաև ճարտարապետական գեղեցիկ կառույց է

Թանգարաններ (95)

Գավառի երկրագիտական թանգարան
Սևանի բնագիտական թանգարան
Այս թանգարանները ներկայացնում են մարզի և ամբողջ տարածաշրջանի պատմամշակութային և բնական արժեքները, էկոհամակարգերը և կրթական նշանակություն ունեն տեղացիների և զբոսաշրջիկների համար:

ՏՈՒՐԻԶՄ (96)

Գեղարքունիքը, թերևս, Հայաստանի ամենազբոսաշրջային մարզն է, որի սիրտը կապուտաչյա Սևանն է: Տարածաշրջանը գրավում է ինչպես տեղացիներին, այնպես էլ օտարերկրյա այցելուներին՝ իր առողջարար կլիմայով, յուրօրինակ բնապատկերներով և հնագույն մշակութային ժառանգությամբ։

Սևանա լիճ և լողափեր (97-106)

Սևանա լիճը մարզի զբոսաշրջության հիմնական կենտրոնն է։ Հաճախ լիճը կոչում են «Հայաստանի կապույտ աչք» կամ «Կապուտակ Սևան»
Լիճն ունի զբոսաշրջային մեծ գրավչություն՝ տուրիզմի տարբեր ձևերի կազմակերպման լայն հնարավորություններով:
Ամենաշատ այցելվող վայրեր. Սևան, Մարտունի, Ճամբարակ, նաև Շորժա և Ծափաթաղ գյուղեր։
Գործում են 5 հանրային լողափեր։
Սևանի ճոպանուղի («Մաշտոցներ»), գտնվում է Սևան քաղաքի հյուսիսում՝ Ծովագյուղի ճանապարհին։
1978 թ. կազմավորվել է «Սևան Ազգային պարկը»:

Բնության հուշարձաններ (107 --115)

Սևանի թերակղզին՝ արհեստական անտառներով ու հանգստյան գոտիներով, դեռ խորհրդային տարիներից համարվել է մարզի գլխավոր զբոսաշրջային կենտրոնը։
«Սևան» ազգային պարկի արգելոցներն ու արգելավայրերը գրավիչ են հատկապես էկոտուրիզմի սիրահարների համար։
Սևանի բուսաբանական այգին եզակի վայր է՝ հարուստ էկզոտիկ բույսերով։

Պատմամշակութային հուշարձաններ (116---121)

Հայրավանք՝ ժայռոտ հրվանդանի վրա կառուցված միջնադարյան վանական համալիր, համարվում է Սևանի ամենաուրույն խորհրդանիշներից։
Հնագիտական և պատմամշակութային հուշարձաններ․
- Լճաշեն
- Բերդկունք
- Նորատուս՝ հայտնի խաչքարերի դաշտով
- Իլկավանք (X–XI դդ․)
- Կոթավանք (IX դ․)

Զբոսաշրջության տեսակներ

Մշակութային տուրիզմ – Հնավայրեր, Նորատուսի խաչքարեր, Սևանավանք, Հայրավանք և այլն
Ջրային տուրիզմ – Սևանա լճի լողափեր, նավարկություն, ձկնորսություն, ջրասուզում
Ակտիվ և սպորտային տուրիզմ – ձմեռային դահուկային հանգիստ, լեռնային քայլարշավներ
Բնության և էկո-տուրիզմ – լճի ափամերձ արգելոցներ, բուսական և կենդանական աշխարհ
Գաստրո-տուրիզմ – Սևանի իշխանի ուտեստներ, տեղական խոհանոց
Գյուղական և ագրո-տուրիզմ – գյուղական հանգիստ, ավանդական կենցաղի փորձառություն
Արշավային ու արշավախմբային տուրիզմ – լեռնային գագաթներ, գետերի հովիտներ: Մարզը ունի մեծ ներուժ՝ զարգացնելու տուրիզմի բազմաթիվ տեսակներ․

Զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներ

Գեղարքունիքը առաջարկում է լայն ընտրանի՝ բարձրակարգ հյուրանոցներից մինչև ընտանեկան հանգստյան տներ և լողափային համալիրներ։
Վերջին տարիներին լճափերին գործում են նոր հյուրանոցներ, սպա-առողջարաններ և միջազգային չափանիշներին համապատասխանող հանգստի գոտիներ։
Զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների զարգացումը նպաստում է մարզի գրավչության շարունակական աճին։

ԼՈԳԻՍՏԻԿԱ (152-)

Ավտոճանապարհներ (153--154)

Գլխավոր ավտոճանապարհներ՝ Ճամբարակ–Բերդ, Մարտունի–Եղեգնաձոր, բոլորն էլ բարեկարգ են:
Մ-11 ավտոճանապարհը ժամանակին կապում էր Մարտունի և Վարդենիս շրջանները Արցախի Քարվաճառ շրջանի հետ;

Լեռնանցքներ (155--157)

Վարդենյաց լեռնանցքը Սևանի ավազանը կապում է Վայքի հետ

Երկաթուղի (158)

Երևան–Սևան–Շորժա երկաթուղի;
Մերձքաղաքային սեզոնային էլեկտրագնացք՝ ուրբաթ, շաբաթ և կիրակի: «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերությունը ապահովում է ամառվա հանգիստ այցելուների համար առավել հարմարավետ պայմաններ և բեռնաթափում դեպի Սևանա լիճ:

Թռիչքուղի

Խորհրդային տարիներին եղել է թռիչքուղի, ներկայում չի գործում:

Եզրափակիչ (159-160)

Գեղարքունիքը Հայաստանի ծավալով ամենամեծ ու բարձրադիր մարզերից է, որի մեծ մասը զբաղեցնում է Սևանա լճի ջրահավաք ավազանը։ Սևանա լիճը, իր կապուտակ ջրերով և շրջակայքի գեղատեսիլ լանդշաֆտներով, մարզի գլխավոր այցեքարտն ու զբոսաշրջային կենտրոնն է։ Անտառածածկ լեռները, մարգագետինները, ձկնաբուծական լճակները, հազարավոր խաչքարերը, եկեղեցիներն ու վանքերը դարձնում են Գեղարքունիքը բազմակողմանի զբոսաշրջային ուղղություն, որտեղ այցելուները կարող են վայելել լեռնային արշավներ, ջրային սպորտ, ձկնորսություն կամ պարզապես հանգստանալ՝ շնչելով լճի և լեռների թարմ օդը։Մարզը նաև հանդիսանում է քաղցրահամ ջրի շտեմարան, որն իր միջազգային նշանակությամբ ունի տնտեսական զարգացման մեծ հեռանկարներ: