Պատմություն

Հնագույն շրջան

Մինչսառցադաշտային ժամանակներից Լոռու տարածքում ձևավորվել են կյանքի համար բարենպաստ պայմաններ, ինչի մասին վկայում են Շիրակամուտի (Նալբանդ) շրջակայքում հայտնաբերված հնագույն կենդանիների մնացորդները՝ հնադարյան ձի, մամոնտ։

Մ.թ.ա. IV–III հազարամյակներում այստեղ բնակվող երկրագործ և անասնապահ ցեղերի զարգացման բարձր մակարդակը հաստատվում է Բրոնզի դարաշրջանի գտածոներով՝ սև փայլեցրած կավամաններ, պղնձե և բրոնզե զենքեր, որոնք հայտնաբերվել են Սպիտակում, Շիրակամուտում, Գեղասարում և Արևաշողում։

Սպիտակ–Վանաձոր ավտոմայրուղու հատվածում հայտնաբերված քարե գործիքներն ու խեցեղենի մնացորդները վկայում են, որ Փամբակի ձախափնյա տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս շուրջ 4000 տարի առաջ։ Մ.թ.ա. I հազարամյակում Սպիտակի տարածաշրջանը մտել է Ուրարտու պետության կազմի մեջ։

Վանաձորի «Դիմաց» թաղամասում գտնվող «Թագավորանիստ» հնավայրը, որը զբաղեցնում է բլրի ամբողջ տարածքը, Ք.ա. I հազարամյակում եղել է ուրարտական բնակատեղ։ Ենթադրվում է, որ այն բերդաքաղաքի է վերածվել Արգիշտի I-ի օրոք (Ք.ա. 785–784 թթ.)։

Այս հնագիտական տվյալները հնարավորություն են տվել բացելու Լոռու հին շրջանի պատմության նոր էջեր։

Հնագույն ժամանակներում Լոռին մտնում էր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Տաշիր գավառի կազմի մեջ։

Գուգարքը հայտնի է իր հեթանոսական և նախաքրիստոնեական հուշարձաններով, այդ թվում՝ կիկլոպյան ամրոցներով (օր.՝ Վահանաբերդը Շնող գյուղի արևմտյան եզրին)։

Լոռու բերդի տարածքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը ևս կարևոր վկայություններ են տարածաշրջանի զարգացած անցյալի մասին։

Լոռու հնագույն աշխարհը ամենևին էլ չի անհետացել․ այլ քարերից դարձել է հիշողություն, իսկ հիշողությունից՝ ներկայի ամուր հիմքը։

Միջնադար

X դարից սկսած Գուգարք աշխարհը սկսեց կոչվել Լոռի (Լոռե), երբ բերդաքաղաքը դարձավ Տաշիրի վարչաքաղաքական կենտրոնը։ Տաշիրը Գուգարքի չորրորդ գավառն էր՝ ընդգրկելով ներկայիս Ստեփանավանի, Տաշիրի և Թումանյանի տարածքները։

Գուգարքի կառավարիչները կոչվում էին բդեշխներ՝ «տեղապահ» կամ «փոխարքա» նշանակությամբ։ Հնագույն Լոռի բերդաքաղաքի ավերակները գտնվում են Ստեփանավանից մոտ 3 կմ հարավ-արևելք՝ Ձորագետի ձախ, բարձրադիր ափին։

Քրիստոնեական շրջանում Գուգարքը նշանավորվել է բազմաթիվ արժեքավոր եկեղեցիներով և վանական համալիրներով՝ Գյուլագարակում, Գոգավանում, Կողեսում, Կուրթանում, Մարգահովիտում, Շնողում և այլ բնակավայրերում, որոնց մի մասը պահպանվել է կիսավեր վիճակում։

Լավ պահպանված հուշարձաններից են՝ Օձունի Սբ. Աստվածածին (VI դ.), Դսեղի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ (VII դ.), Հոբարձի վանքը (VI դ.), Կուրթանի Հնեվանքն ու Սբ. Աստվածածինը (V–VII դդ.), ինչպես նաև Սվերդլովի Սբ. Գևորգը և Դորբանտավանքի Սբ. Աստվածածինը։

Գուգարքի ճարտարապետական դպրոցի կարևոր նմուշներից են նաև X դարի ամրոցները՝ Բազաբերդը (Չախալաբերդ) և Լոռի բերդը՝ Ձորագետ և Ուռուտ կիրճերի հատման հատվծում։

X դարում Հայաստանում ձևավորվեցին Անիի Բագրատունիների գերիշխանությունը ճանաչող, բայց ինքնուրույն իշխանություններ։ Սկզբում Տաշիրը կառավարվում էր նշանակովի կառավարիչներով, սակայն Աշոտ Գ Ողորմածը այն հանձնեց իր որդուն՝ Սմբատին, որվ և14 տարի իշխեց Գուգարքում (Սմբատ Բ Տիեզերակալ, 958-972թթ..) ։

Սմբատ Բ-ը Տաշիրում կառավարիչ նշանակեց եղբորը՝ Գուրգենին, 979 թ․ հիմք դնելով Լոռու իշխանությանը։ Գուրգենը, որը տեղական բարբառում հայտնի էր որպես Կյուրիկե, դարձավ Կյուրիկյանների հարստության հիմնադիրը։

982 թ․ Սմբատ Բ-ը նրան շնորհեց թագավորի տիտղոս, և Տաշիր-Ձորագետը դարձավ Բագրատունիներից կախված, բայց ինքնուրույն թագավորություն։

Նորաստեղծ պետությունը սկզբում կոչվում էր «Լոռու թագավորություն», հետագայում՝ Տաշիր-Ձորագետ։ 979 թ․ Սանահինի վանքը դարձավ թագավորության հոգևոր կենտրոնը և եպիսկոպոսական աթոռանիստը

Կյուրիկյանների թագավորության մասին տեղեկություններ են պահպանվել հայ և վրաց պատմիչների աշխատություններում՝ Մատթեոս Ուռհայեցի, Ստեփանոս Տարոնեցի, Վարդան Արևելցի, Սմբատ Սպարապետ, ինչպես նաև «Քարթլիս ցխովրեբա» և Վախուշտի Բագրատիոնի երկերում։

Թագավորությունը ընդգրկում էր Գուգարքի հարավային և արևելյան հատվածները (ներկայիս Լոռու մարզ), ինչպես նաև Ուտիքի հյուսիսային շրջանները՝ կազմելով շուրջ 12 000 քառ. կմ տարածք։

Այն տարածվում էր Փամբակի և Աղստևի հովիտներից մինչև Տփղիսի մերձակայք՝ ընդգրկելով նաև ներկայիս Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի որոշ հատվածներ՝ կազմելով 12 000 քառ. կմ: Սահմանակից էր Վրաց Բագրատունիների թագավորությանը, Տփղիսի ամիրայությանը, Պահլավունիների իշխանությանը և այլ հայկական տարածքներին։

Թագավորության կենտրոնական հատվածում էին Գուգարաց լեռները, որոնք նաև բնական սահման էին Ուտիքի և Գուգարքի միջև։ Տարածքով հոսող գետերը՝ Կուրի վտակները, կենսական նշանակություն ունեին տարածաշրջանի համար։

Գուգարքը հայտնի էր իր խիտ անտառներով և բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններով։ Ամառները զով էին, ձմեռները՝ մեղմ, ինչը նպաստում էր ինչպես երկրագործության, այնպես էլ անասնապահության զարգացմանը։

982–1113 թթ. Լոռիում հաստատվել էր Տաշիր-Ձորագետի ավատատիրական թագավորությունը՝ Բագրատունիների գլխավորությամբ։ Թագավորության առաջին կենտրոնը Շամշուլդե բերդավանն էր, իսկ 1065 թվականից՝ Լոռե բերդը։

Կյուրիկյանների օրոք (X–XII դդ.) Լոռին ապրեց տնտեսական և մշակութային վերելք։ Կառուցվեցին բազմաթիվ բերդեր, եկեղեցիներ և վանքեր, ընդլայնվեցին Սանահինի (966 թ.) և Հաղպատի (976 թ.) վանական համալիրները։

Գուրգեն Կյուրիկյանը, լինելով բարեպաշտ, հրաժարվեց գահից հօգուտ որդու՝ Դավիթ Ա-ի և կյանքի վերջին տարիներն անցկացրեց Սանահինում, որտեղ էլ վախճանվեց և թաղվեց։

Նրան հաջորդած Դավիթ Ա Կյուրիկյանը (Անհողին) Կյուրիկյանների ամենանշանավոր թագավորներից էր։ Նրա երկարատև՝ շուրջ կեսդարյա գահակալության ընթացքում թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին։ Նա աչքի էր ընկնում որպես հմուտ դիվանագետ և զորահրամանատար։

Չնայած եկեղեցիներ չկառուցելուն՝ Դավիթ Անհողինը կառուցեց շուրջ 20 ամրոց, որոնցից ամենանշանավորը Լոռե բերդաքաղաքն էր, որը դարձավ թագավորության մայրաքաղաքը։

1001 թվականին Դավիթ Կյուրիկյանը ապստամբեց Գագիկ Ա-ի դեմ՝ ձգտելով ազատվել Անիի թագավորությունից ունեցած կախվածությունից։ Չնայած որոշ ժամանակ անկախություն հռչակելուն՝ նա պարտվեց և կորցրեց իր տիրույթների մի մասը Աղստևի շրջանում, ինչի հետևանքով ստացավ «Անհողին» մականունը։ Միևնույն ժամանակ նա կարողացավ ամրապնդել թագավորության սահմանները՝ ջախջախելով Գանձակի ամիրայի զորքերը։

Դավիթը նաև ամրապնդեց երկրի հյուսիսային սահմանները՝ գրավելով Դմանիսը և միացնելով այն թագավորությանը։ Շամշուլդե–Դմանիս ճանապարհի կառուցումը նպաստեց վարչական և տնտեսական կապերի զարգացմանը։ Նա դիվանագիտական ամուսնությամբ կապեր հաստատեց Կախեթի հետ և ամրապնդեց իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։

Տփղիսի ամիրայի դեմ հաղթանակով Դավիթը վերացրեց հյուսիսից սպառնացող վտանգը և ապահովեց թագավորության կայունությունը։

Դավիթ Անհողինի օրոք Տաշիր-Ձորագետը դարձավ հզոր պաշտպանական պատվար Անիի թագավորության համար՝ դիմակայելով հատկապես Գանձակի Շադդադյան ամիրների հարձակումներին։ Փատլուն I-ի զորքերը պարտություն կրեցին Դավթի դեմ մարտերում, ինչը ժամանակավորապես չեզոքացրեց այդ վտանգը։

Թագավորը նաև ճնշեց ներքին խռովությունները՝ հատկապես Գագի իշխան Դեմետրեի ապստամբությունը, որը փորձում էր վրաց աջակցությամբ անկախանալ։

Սամշուլդեն մայրաքաղաք դարձնելը, Դմանիսի նվաճումը և հյուսիսային սահմանների ամրապնդումը վկայում են Դավթի քաղաքական հեռատեսության մասին։ Սակայն նրա փորձերը՝ ազդեցություն տարածել Կախեթի վրա, ամբողջությամբ չիրականացան։

1045 թվականին Բյուզանդիան գրավեց Անին, իսկ 1065-ին՝ Կարսը։ Դրանից հետո Կյուրիկյան թագավորությունը դարձավ Բագրատունիների միակ մնացած պետական կազմավորումը տարածաշրջանում։ Անիի անկումից հետո Տաշիր-Ձորագետը փաստացի դարձավ լիովին անկախ պետություն։ Սակայն շուտով այն հայտնվեց Բյուզանդիայի ազդեցության տակ։

Դավիթ Անհողինին հաջորդեց Կյուրիկե (Գուրգեն) Բ-ը, որը կառավարեց որպես անկախ թագավոր, սակայն ընդունեց Բյուզանդիայի կայսրի շնորհած կյուրոպաղատի տիտղոսը՝ փորձելով ապահովել երկրի անվտանգությունը։

Չնայած այդ ջանքերին՝ XI դարի կեսերին սելջուկները, Ալփ Արսլանի գլխավորությամբ, ներխուժեցին Լոռի և աստիճանաբար տիրեցին Տաշիր-Ձորագետի տարածքներին՝ թողնելով Կյուրիկյաններին միայն կենտրոնական հատվածը՝ Լոռին։Քոչվորների ասպատակությունները մեծ վնաս հասցրին տարածաշրջանին՝ ավերելով բազմաթիվ հուշարձաններ։

1113 թվականին Կյուրիկյանների վերջին թագավորները՝ Դավիթն ու Աբասը, ստիպված եղան լքել իրենց տիրույթները, և Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։Կյուրիկյանները ժամանակավորապես հաստատվեցին Տավուշում և Գարդմանում՝ հիմնելով փոքր իշխանություններ։ Ավելի ուշ Գարդմանում ձևավորվեց նոր իշխանություն՝ Նոր Բերդ կենտրոնով, որը գոյատևեց մինչև XIII դարի կեսերը։

Տաշիր-Ձորագետի թագավորության գահակալներն էին՝
Կյուրիկե Ա (982–989)
Դավիթ Ա Անհողին (989–1050)
Կյուրիկե Բ (1050–1089)
Աբաս Ա (1089–1113)
Դավիթ Բ (1089–1113)

Թագավորության մայրամուտի շրջանում ևս կառուցվեցին բազմաթիվ վանքեր և եկեղեցիներ, որոնցից առանձնանում են Քոբայրը, Հոռոմայրը, Խորակերտը, Ախթալան և Խուճապը։

Կառուցվեցին նաև աշխարհիկ կառույցներ, որոնցից կարևորագույնը Սանահինի կամուրջն է Դեբեդ գետի վրա։

Կամուրջը կառուցվել է Զաքարյանների Վանենի թագուհու պատվերով՝ ի հիշատակ իր ամուսնու՝ վերջին թագավոր Աբասի։ Կյուրիկյանների զինանշանը պահպանվել է նաև այս կառույցի վրա։

Սելջուկների երկարատև տիրապետությունից հետո Լոռին ազատագրվեց 1118–1122 թթ․՝ վրացական զորքերի հետ համատեղ պայքարի արդյունքում և անցավ վրացահպատակ Օրբելյանների տոհմին։ Այս շրջանը նշանավորվեց նոր քաղաքական և մշակութային վերակազմավորմամբ։

1118 թ․ Լոռին միառժամանակ միացվեց Վրաստանին, իսկ Զաքարյանների նախնիները դարձան Դավիթ Շինարարի վասալները։ XII դարի սկզբից Զաքարիան և նրա որդի Սարգիս Մեծը արդեն կարևոր դեր էին խաղում տարածաշրջանում՝ ծառայելով որպես տեղական իշխաններ։

1177 թ․ գահակալական պայքարների ընթացքում Օրբելյանները պարտություն կրեցին և հեռացան Լոռուց, իսկ տարածքը հանձնվեց նոր իշխանների։ 1185 թ․Թամար թագուհու աջակցությամբ Լոռին անցավ Զաքարյանների իշխանությանը, և սկսվեց տարածաշրջանի վերելքի նոր փուլ։

Զաքարյանների օրոք
Լոռին դարձավ հայ-վրացական համագործակցության կարևոր կենտրոն։ Սարգիս Մեծի որդիներ Զաքարե Բ-ն և Իվանե Ա-ն գլխավորում էին միացյալ զորքերը և մեծ ազդեցություն ունեին տարածաշրջանում։

Այս ժամանակաշրջանում Լոռին ապրեց տնտեսական և մշակութային ծաղկում։ Վանքերն ու քաղաքները վերածվում էին ոչ միայն հոգևոր, այլև կրթական կենտրոնների, իսկ լեռնային բնաշխարհի մեջ սփռված կառույցները այսօր էլ ստեղծում են միջնադարյան կենդանի միջավայրի տպավորություն։

XII-XIII դարերում ակտիվ շինարարություն ծավալվեց հատկապես Դսեղում և այլ բնակավայրերում, սակայն այս վերելքը ընդհատվեց մոնղոլական արշավանքներով։

Մոնղոլների տիրապետության շրջանում (1236–1350 թթ․) Լոռին ընդգրկվեց Գյուրջիստանի վիլայեթում։ Չնայած քաղաքական փոփոխություններին՝ հայկական իշխանությունները որոշ չափով պահպանեցին իրենց դիրքերը։

Զաքարյանների տոհմը մոնղոլական արքունիքում հայտնի էր «Արղութ» անունով։ Սակայն XIV դարի վերջերին նրանց իշխանության անկումով Լոռու տնտեսական և մշակութային կյանքը սկսեց աստիճանաբար թուլանալ։

Ավելի ուշ, XVIII դարի վերջին, Սանահինի կալվածատեր Մխարգրձելիները մտան ռուսական ազնվականության շարքերը՝ ստանալով Արղության-Երկայնաբազուկ տիտղոսը։ Նրանց տոհմական կենտրոնը մնաց Սանահինը, որտեղ մինչ օրս պահպանվում են նրանց հետքերը։

XVI–XVIII դարերում Հայաստանը դարձավ Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Պարսկաստանի պայքարի դաշտ։ Տարածաշրջանը բազմիցս ավերվեց, իսկ բնակչությունը ենթարկվեց ծանր փորձությունների։

1555 թ․ Ամասիայի պայմանագրով Հայաստանը բաժանվեց երկու տերությունների միջև, և Լոռին հայտնվեց այդ աշխարհաքաղաքական բախումների ազդեցության ներքո։ Ամասիայի պայմանագիրը գործեց մինչև 1578 թիվը, երբ տեղի ունեցավ Չըլդըրի ճակատամարտը, որն ավարտվեց օսմանյան զորքերի հաղթանակով:

Եվ այսպես, ծանր փորձությունների, պատերազմների ու վերածնունդների միջով անցնելով՝ Լոռին կրկին ապացուցեց իր ամենախոր իմաստը՝ ապրելու և վերականգնվելու անսասան կամքը։ Քարերից ու հիշողությունից ձևավորված այս տարածքը ժամանակի յուրաքանչյուր հարվածից հետո ոչ թե կոտրվեց, այլ նորից կառուցվեց՝ դառնալով ավելի ամուր, ավելի գիտակցված ու ավելի կենդանի՝ միջնադարյան աշխարհից բացվելով դեպի իր նորագույն պատմությունը

Նորագույն շրջան

1801 թվականին Տաշիր–Ձորագետը՝ Վրաստանի և Հայաստանի հյուսիս-արևելյան մի շարք գավառների հետ միասին, միացվեց Ռուսական կայսրությանը՝ փրկելով երկրամասը պարսկական լծից։ Սպիտակի տարածաշրջանը, որը պարսկական տիրապետության շրջանում հայտնի էր որպես Համամլուի գավառակ, հետագայում ընդգրկվեց Լոռի–Փամբակի, ապա Ալեքսանդրապոլի գավառի կազմում։

1804 թվականի օգոստոսին Սարալ գյուղի մոտ տեղի ունեցավ ճակատամարտ ռուսական զորքերի մայոր Մոնտրեզորի ջոկատի և պարսկական գերազանց ուժերի միջև։

1978 թվականին, Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակի առթիվ, այդ իրադարձության վայրում կառուցվեց հուշարձան-կոթող։

Լոռին կարևոր դեր ունեցավ նաև 1918 թվականի Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ձևավորման գործընթացում։ Սակայն Արևելյան Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերի նման, Լոռու շրջանի խորհրդայնացումը ևս անցավ ծանր ու ողբերգական իրադարձությունների միջով։

Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ

1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերի դուրսբերմամբ Արևմտյան Հայաստանի պաշտպանությունը մնաց հայկական կորպուսի վրա՝ գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի գլխավորությամբ։ Խախտելով Անդրկովկասյան կոմիսարիատի հետ կնքված զինադադարը՝ 1918 թվականի սկզբներին թուրքական զորքերը ներխուժեցին Արևմտյան Հայաստան և վերանվաճեցին մի շարք քաղաքներ՝ մայիսի 15-ին գրավելով Ալեքսանդրապոլը։

Ալեքսանդրապոլից թուրքական զորքերը բաժանվեցին երկու ուղղությամբ՝ դեպի Երևան և դեպի Ղարաքիլիսա։ Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ առաջացող ուժերի դեմ կենտրոնացած հայկական կորպուսը ուներ մոտ 6000 զինվոր, 70 հրանոթ և շուրջ 20 գնդացիր, իսկ թուրքական բանակը՝ մոտ 10.000 ասկյար, 70 հրանոթ և 40 գնդացիր։ Թվային գերազանցությունը թուրքական կողմին տալիս էր զգալի առավելություն:

Թուրքական ճնշման տակ հայկական զորքերը սկզբում նահանջեցին՝ իրենց հետ տեղահանելով նաև հազարավոր արևմտահայ գաղթականների, որոնց անվտանգությունը ապահովում էր Անդրանիկի ջոկատը։ Սակայն Ղշլաղ գյուղի և Մայմեխ լեռան շրջակայքում Անդրանիկը հարվածեց թուրքական առաջապահ ուժերին՝ ստիպելով նրանց նահանջել դեպի Համամլու (այժմ՝ Սպիտակ)։ Հետագա մարտերին նա այլևս չի մասնակցել։

Հայկական ուժերի նահանջից հետո Ղարաքիլիսան և շրջակա գյուղերը հայտնվեցին լիակատար սպառնալիքի տակ։ Տեղի բնակչությունը հայտնվեց բնաջնջման վտանգի առաջ, և նույնիսկ խաղաղ գյուղացիները սկսեցին մասնակցել ինքնապաշտպանությանը։ Գեներալ Նազարբեկյանը, կորցնելով ընդհանուր հաղթանակի հույսը, սկսեց նահանջի պատրաստություն տեսնել։

Այդ օրերին inռանձնանում է Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանի և Գարեգին Նժդեհի վերադարձը Ղարաքիլիսա։ Նժդեհը, մոտ 1000 զինվորով և 100 հեծյալով, միանում է պաշտպանությանը։ Արամ Մանուկյանի հրամանով Նժդեհը պետք է դիմանար առնվազն երեք օր՝ կանխելու թուրքական առաջխաղացումը դեպի Դիլիջան և Սևան։

Նժդեհի զորքը գիշերվա կեսին հասնում է Վարդանլու գյուղ, ուր թողնելով հիմնական ուժերը՝ իր հեծյալների 50-հոգանոց ջոկատով մտնում է Ղարաքիլիսա և ականատես լինում գրեթե դատարկ ու լռության մեջ գտնվող քաղաքի, որտեղ բնակչությունը մեծ մասամբ լքել էր տները: Տուն չկար, որ սպիտակ դրոշ պարզած չլիներ:

1918 թվականի մայիսի 25-ի առավոտյան թուրքական ուժերը սկսում են առաջխաղացումը և ընկնում հայկական դարանակալ դիրքերի խաչաձև կրակի տակ։ Անտառային բարձունքներից և թաքստոցներից իրականացված հարվածները ծանր կորուստներ են պատճառում թուրքական առաջապահ զորքերին, որոնք խուճապահար նահանջում են մինչև Արջուտ։

Հաջորդ օրերին Նժդեհի ջոկատները Կամակատարի բարձունքից և շրջակա ձորերից աննկատ հարվածում են թշնամու դիրքերին։ Մայիսի 25–28-ը Ղարաքիլիսայի մատույցներում տեղի են ունենում կատաղի և անհավասար մարտեր, որոնք տևում են չորս օր շարունակ։

Մարտերի ընթացքում Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանը, զինվորներին քաջալերելու նպատակով, անձամբ անցնում է առաջին գիծ, որտեղ հերոսաբար զոհվում է։ Նրա մահը դարձավ մարտերի ամենաողբերգական դրվագներից մեկը։

Ճակատամարտի արդյունքում թուրքական բանակը կրեց ծանր կորուստներ։ Հայկական կողմի կորուստները նույնպես ծանր էին՝ շուրջ 2000 զոհ Ղարաքիլիսայում և մոտ 7000՝ ողջ շրջանում։ Սակայն դիմադրությունը հնարավորություն տվեց ապահովել շուրջ 20.000 գաղթականների անվտանգ հեռացումը։

Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը, Սարդարապատի և Բաշ Ապարանի հետ միասին, վճռորոշ դեր ունեցավ թուրքական առաջխաղացման կասեցման գործում և դարձավ Հայաստանի անկախության հռչակման կարևոր նախապայմաններից մեկը։

Այս ճակատամարտը պատմության մեջ մնաց որպես վերջին խոշոր դիմադրություններից մեկը Արևելյան Հայաստանում՝ խափանելով թուրքական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Թիֆլիս և Այսրկովկաս։ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում հայ ժողովրդին մեծ ծառայություն մատուցեցին ռազմական գործողությունների հրամանատար Գարեգին Նժդեհը և մարտերում հերոսաբար անմահացած կապիտան Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանը:

Գարեգին Նժդեհը հետագայում ընդգծել է, որ եթե չլիներ Ղարաքիլիսայի դիմադրությունը, հնարավոր չէր լինի պահպանել հայության ներկայությունը այդ տարածքում։ Հետագայում այն գնահատվեց որպես բացառիկ հերոսամարտ։ Թուրքական հրամանատար Վեհիբ փաշան նույնիսկ նշել է, որ Ղարաքիլիսայի մարտը «բացառիկ երևույթ էր այս պատերազմի պատմության մեջ»։

Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում մեծագույն դեր է կատարել նաև Ամենայն հայոց բանաստեղծ՝ Հովհաննես Թումանյանը:

Ճակատամարտը դարձավ հայ ժողովրդի դիմադրության խորհրդանիշներից մեկը և կարևոր դեր ունեցավ Հայաստանի անկախության հռչակման նախադրյալներում։1919 թվականին Հայաստանի խորհրդարանի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը այս ճակատամարտը անվանեց «20-րդ դարի Ավարայր»։

Օսմանյան կայսրությունը Առաջին աշխարհամարտում իրեն պարտված ճանաչելով, 1918-ի աշնանը իր զորքերը հեռացնում է Հայաստանի գրավված հողերից, այդ թվում՝ Փամբակի շրջանից ու նրա կենտրոն Ղարաքիլիսայից. որը գրավել էին 1918-ի մայիսին։ Հոկտեմբերին թուրքերը հեռացան՝ թողնելով հազարավոր սպանված հայեր: Տաճիկ (օսմանյան) հրամանատարությունը տեղական թուրքերին (թաթար, ադրբեջանցի ) Փամբակի շրջանի մի շարք գյուղերից (Ղզլողան, Սարալ,Նոր Խաչակապ Ղուրսալի Արջահովիտ, Արճութ, Հալլավար, Լեռնաջուր հայդարլի Ծաղկոց , Խանջուղազ, Ազնվաձոր և Վարդանլո) քշում է դեպի Արփաչայի (Ախուրյան գետ) մյուս ափը։

XX դարի փորձություններ

Լոռին դեռևս գտնվում էր անկայուն իրավիճակում: 1918 թվի մայիսին, Հայաստան ներխուժած թուրքական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Վրաստան կանխելու պատրվակով Վրաստանի մենշևիկյան կառավարությունը զորք է մտցնում Լոռի: Դեկտեմբերի 9-ին բռնկվում է հայ-վրացական պատերազմ Լոռու համար:

1918–1921 թվականներին Լոռու տարածքը հայտնվում է հայ–վրացական հակասությունների և զինված բախումների կենտրոնում։ 1919–1920 թվականներին ձևավորվեց «Չեզոք գոտի», որը փաստացի գտնվում էր արտաքին վերահսկողության տակ։ Լոռին վերածվում է անգլո–ամերիկյան ռազմական գաղութի, ուր փաստացի իշխանությունը պատկանում էր Անտանտի երկրներից նշանակված գեներալ–նահանգապետին:

Լոռու պայքարը և խորհրդայնացումը

1918 թ. մայիս–սեպտեմբեր ամիսներին և 1920 թ. նոյեմբերից մինչև 1921 թվի ապրիլ թուրքական զորքերը մասնակիորեն օկուպացրել էին գավառակը և անպատիժ կոտորել ու կողոպտել տեղացի հայերին: 1921թվին Համամլուի շրջանի հեղկոմը Աղբուլաղ (Լուսաղբյուր), Ղալթաղչի (Հարթագյուղ) և Ղարաբոյա (Խնկոյան) գյուղերում, բացելով գերեզմանափոսեր, հայտնաբերեց դրանցում թաղված 11.886 դիակ, որոնց 80%-ը սառը զենքով գազանաբար խոշտանգված կանայք և երեխաներ էին:

Տևական ժամանակ, անգամ Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո էլ Վրաստանի կառավարությունը ոչ միայն մերժում է զորքերը «Չեզոք գոտուց» հանելու Հայաստանի Հեղկոմի պահանջը, այլև զավթում է նոր բնակավայրեր (Զալալօղլի, Լորուտ, Աթան և այլն): Շահալի կայարանի գրավումով Հայաստանը կտրվում էր Սովետական Ռուսաստանից:

1921 թվականի փետրվարին Լոռու աշխատավորները և կարմիր բանակի ստորաբաժանումները միասին ապստամբեցին, որի արդյունքում տապալվեց մենշևիկյան վարչակարգը, և Լոռին միացավ Խորհրդային Հայաստանին։

Հետագա տարիներին վերականգնվեց արդյունաբերությունը, հատկապես Ալավերդու պղնձաձուլական կենտրոնը, և տարածաշրջանը դարձավ խորհրդային Հայաստանի կարևոր տնտեսական ու մշակութային հանգույցներից մեկը:

1941–1945 թվականների Մեծ Հայրենական պատերազմի տարիներին հազարավոր լոռեցիներ մասնակցեցին ճակատամարտերին՝ իրենց ավանդը ներդնելով ընդհանուր հաղթանակի մեջ։ Յուրաքանչյուր 5-րդ հայ մեկնել է ռազմաճակատ, կարևոր դեր ունեցել բոլոր ճակատներում և ճակատագրական մարտերում:

1945թ. Մեծ հաղթանակից հետո, հետագա տարիներին պատերազմում զոհված հերոսների և մարտիկների հիշատակը խորապես հարգվել ու փառաբանվել է: Ի պատիվ նրանց, Լոռվա շրջկենտրոնում և գյուղերում կանգնեցվեցին բազմաթիվ հուշարձան- կոթողներ:

Խաղաղ զարգացման փուլը շարունակվեց շուրջ չորս տասնամյակ, երբ Լոռին դարձավ Հայաստանի արդյունաբերական և կրթական կարևոր կենտրոններից մեկը:

1988 թվականի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը ծանր հարված հասցրեց տարածաշրջանին՝ ավերելով քաղաքներ և գյուղեր։ Այն դարձավ 20-րդ դարի վերջին խոշորագույն ողբերգություններից մեկը Լոռու համար։ Լիովին ավերվեցին Սպիտակ քաղաքը և 58 գյուղ, մասամբ ավերվեցին Ստեփանավան, Կիրովական (ներկայումս՝ Վանաձոր) քաղաքներն ու ավելի քան 300 բնակավայր:

Ժամանակակից շրջան

Հայաստանի անկախացումից հետո, 1995 թվականի վարչատարածքային բարեփոխումների արդյունքում ձևավորվեց Լոռու մարզը՝ Վանաձոր կենտրոնով /07.11 1995 թ. /: Հետագա տարիներին մարզի առաջնային խնդիրը դարձավ աղետի գոտու վերականգնումը, տնտեսական կայունության հաստատումը և նոր զարգացման ուղիների բացումը։

Վերջաբան

Եվ այսպես, ծանր փորձությունների, պատերազմների ու վերածնունդների միջով անցնելով՝ Լոռին կրկին ապացուցեց իր ամենախոր իմաստը՝ ապրելու և վերականգնվելու անսասան կամքը։ Քարերից ու հիշողությունից ձևավորված այս տարածքը ժամանակի յուրաքանչյուր հարվածից հետո ոչ թե կոտրվեց, այլ նորից կառուցվեց՝ դառնալով ավելի ամուր, ավելի գիտակցված ու ավելի կենդանի՝ իր պատմական խորքերից շարունակելով իր ուղին դեպի նորագույն ժամանակներ։