Արփաչայից՝ Ախուրյան – Անիից՝ Գյումրի

Ախուրյանի ձախ ափին Գյումրին է՝ Հայաստանի երկրորդ մեծ քաղաքը, աջ ափին՝ Հայաստանի հինավուրց մայրաքաղաք Անիի.. ավերակները (961–1045թթ..): Պետական սահմանից այն կողմ, մի քանի կիլոմետրի վրա, դեռ մեզ է նայում Բագրատունյաց թագավորության փառապանծ մայրաքաղաքը՝ իր երբեմնի «Հազար ու մի եկեղեցիներով» ու հարյուր հազարավոր բնակիչներով: Իսկ գետի ձախ ափին վեր է խոյանում նույն Բագրատունիների հիմնադրած Մարմաշենի վանական համալիրը (988–1025թթ.)։ Ձեռքդ մեկնես՝ կհասնես… Ախուրյանի սահմանապահ ջրերը Շիրակի մարզը բաժանում են ոչ միայն Թուրքիայից, այլև պատմական Շիրակի գավառից, ներկայիս Հայաստանը՝ իր փառավոր անցյալից։

Քարից կերտված մշակույթ

Շիրակի գավառը վաղուց է անցել պատմության գիրկը՝ իր հազար ու մի արհեստներով ու արվեստներով, սակայն նրա հավերժական շունչը պահպանվել է դարերով ու շարունակվում է մինչ օրս։ Այդ կենսատու շունչը ստեղծեց հին Կումայրին՝ իր քարե շենքերով ու շինություններով։ Շիրակը քարի երկիր է․ Արթիկի ու Անիի հռչակավոր տուֆը, բազալտը, պեմզան և օբսիդիանը դարեր շարունակ շինարարության ու արվեստի հիմնաքարերն են եղել։ Այդ քարերից են բարձրացել են վանքեր ու եկեղեցիներ, այդ քարերից է կերտվել մշակույթ՝ Շիրակի մշակույթը։ Այսօր էլ լսելի են հմուտ քարտաշների ու դարբինների մուրճի ձայները, որոնք կառուցում էին հին ջրաղացներ, գեղեցիկ կամուրջներ, աղբյուրներ, որ դեռ կանգուն են ՝ որպես ժամանակի վկաներ։ Գյումրվա դարբնոցի զրգուն ձայնն է ձևավորել քաղաքային ճարտարապետությունը՝ իր յուրահատուկ միջավայրով, պերճաշուք պատշգամբներով ու փողոցներով, որոնցով ֆայտոններն էին անցնում՝ իրենց նրբաճաշակ ու քմահաճ ուղևորներով։

Շիրակի մեղեդիները

Այստեղ պարզորոշ ու հստակ լսվում է նախնիների երգը, հնչում են Շիրակի քաղցր մեղեդիները, մեր հին դուդուկը։ Շիրակը պահում է անցյալի հմայքը, որպես անցյալի անսպառ շտեմարան: Այսօր Գյումրին է Շիրակի սիրտը: Քաղաք, որ անցել է դաժան փորձություններով, քանդվել ու ավերվել է, բայց ամեն անգամ վերածնվել է, որ մի նոր ուժով պահպանի հայ մշակույթի անանց գանձերը՝ մեր երգն ու պարը, մեր հումորները, մեր քանդակներն ու հին կտավները։ Եվ սերունդները հավերժ կհիշեն հռչակավոր բանաստեղծին Շիրակի, որ տասնյակ տարիներ ապրեց փառքի և վայելքի մեջ, հզորների և մեծատուների հետ սեղան նստեց, գիտունների և իմաստունների հետ վեճի մտավ, ի վերջո լուծեց իր ժողովրդի վրեժը և նոր վերադարձավ հայրենիք, կհիշեն մի աշուղի, ով այսօր այստեղ էր, վաղը՝ այլ տեղ, նրան, ով ելնում էր քարերն ի վեր, սարերն ի վեր, դարերն ի վեր, նրան, ում կերտած մի «Անուշն» էլ բավական էր մեծ հայ կոչվելու համար, նրան, ում մեթոդը շատ տարիներ հետո պիտի կիրառեին այլազգի ու այլադավան քրմեր ու ֆաքիրներ, նրան, ով Ջաջուռի բնաշխարհը, հայ գյուղաշխարհը աշխարհին նվիրեց, նրան, ով գասպարավարի լողալ չգիտեր, բայց մի ողջ սերնդի կուռքն էր, նաև նրան, ով Թիֆլիսից եկավ, որ Լենինականի պետական թատրոնը հիմնադրի, կհիշեն անգամ վարպետ Մուկուճին, Պոլոզ Մուկուչին և առհասարակ, բոլոր Մուկուչներին, որոնց անուններն ամրագրված են այս հողում՝ իբրև թանկ հիշողություն։ Եվ հենց այստեղ, Շիրազի ու Շիրակի երկփեղկված աշխարհում, որի մի կողմում հին հրաբուխներ են, ահեր են, մահեր ու ջահեր, իսկ մյուսում՝ անեզր արտեր ու դաշտավայրեր, երկնքի ու երկրի լազուրի միջև չքնաղ Արփին է ալիքվում հանդարտ ՝ իր անարատ գեղեցկությամբ, իր զուլալ ջրերով և արտացոլում երկինքը կապույտ՝ «..աչքերի մեջ գարնան օրեր, ճամփեն դեպի աստղերն անմեռ՝ իսկ ելնելու քարեր կան դեռ, սարեր կան դեռ… Քարեր, սարեր, դարեր կան դեռ... »:

Աշխարհագրական/Պատմական/ Ժողովրդագրական/

Աշխարհագրական դիրք

• ՀՀ Շիրակի մարզը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության հյուսիս-արևմուտքում:
• Մարզը տեղակայված է ծովի մակերևույթից մոտ 1500 -2000 մ բարձրությունների վրա
• Ամենաերկար ձգվածությունը՝
  • Հյուսիսից հարավ՝ մոտ 75 կմ
  • Արևմուտքից -արևելք՝ մոտ 40 կմ

Սահմանակցող տարածքներ․

• Մարզեր՝ Լոռի,Արագածոտն
• Միջազգային սահմաններ՝ Վրաստան, Թուրքիա

Հյուսիսում Շիրակը սահմանակցում է Վրաստանին, արևմուտքում՝ Թուրքիային: Հանրապետության ներսում սահմանակցում . արևելքում՝ Լոռու, հարավում՝ Արագածոտնի մարզերին:

Պատմական ժառանգություն

• «Շիրակ» անվանումը ծագում է Հայկ նահապետի ծոռան՝ «Շարա» անունից: Ըստ պատմաբանների՝ Էրիախի երկրի անվանումից: Ներկայիս մարզն իր անունը ժառանգել է հին Հայաստանի Այրարատ աշխարհի Շիրակ գավառից:
• Բնակեցվածություն․ Տարածքը բնակեցված է եղել Քարի դարից սկզբներից: Մ.թ.ա.8-րդ դարում (մ.թ.ա. 786-760 թթ. ) Ուրարտուի թագավոր Արգիշտի I- ը նվաճեց Էրիախի՝ այժմյան Շիրակի հողերը: Մ.թ.ա. II-I դարերում Շիրակ գավառը Մեծ Հայքի կազմում էր՝ Արտաշեսյանների դինաստիայի գլխավորությամբ, I-VI դարերում՝ Արշակունիների: Մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերում Կումայրին եղել է Վանի թագավորության կազմում, որի վերացումից հետո (մ.թ.ա. 590 թ.) ընդգրկվել է Հայոց միասնական պետության՝ Երվանդունիների թագավորության մեջ , մ.թ.ա. 189 թ.-ից՝ Արտաշեսյանների:
• Պատմական մայրաքաղաքներ (Շիրակ գավառում )
  • Երվանդաշատ (մ.թ.ա. III դար – մ.թ. 360-370 թթ.) – Երվանդունիների կողմից հիմնադրված մայրաքաղաք, Արաքսի և Ախուրյանի գետերի միախառնման վայրում
  • Շիրակավան (IX դար – X դ. սկիզբ) – Բագրատունիների թագավոր Աշոտ Երկաթի օրոք ծառայել է որպես մայրաքաղաք
  • Անի (961–1045 թթ.) – Բագրատունյաց Հայաստանի փառահեղ մայրաքաղաք, մշակութային և տնտեսական կենտրոն

Շիրակի մարզի ներկայիս բնակչության նախնիների հիմնական մասը այստեղ է եկել 1828թ. Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, երբ Արևմտյան Հայաստանից ներգաղթած հայության մի ստվար զանգված հաստատվեց այս վայրերում: Սակայն տարածաշրջանի բնակչությունը մեծ կորուստներ կրեց հետագայում, 1918 և 1920 թթ.. -ին թուրքերի իրագործած զանգվածային կոտորածներից: Հազարավոր մարդիկ զոհվեցին կամ արտագաղթեցին նաև 1988թ. երկրաշարժի հետևանքով: Այդուհանդերձ,շիրակցիները վաղուց ի վեր հայտնի են իրենց հումորի սուր զգացումով. սուր համային ուտեստներով, բազմաթիվ արհեստների հմտություններով և արվեստների նուրբ ընկալմամբ:

Շիրակի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում, ընդգրկելով Ախուրյան գետի ավազանի ձախափնյա սահմանները, իսկ վերին հոսանքում՝ նաև նրա աջափնյա մի հատվածը: Տեղակայված լինելով մոտ 1500 -2000 մ բարձրությունների վրա (52 գյուղ ծովի մակերևութից բարձր է 1500-1700 մ, 55-ը՝ 2000 մ), մարզը հանդիսանում է Հայաստանի ամենացրտաշունչ շրջանը, ուր ձմռանը օդի ջերմաստիճանը իջնում է երբեմն -46°C (Աշոցք): Ամբողջ տտրածքը ենթարկվում է ուղղաձիգ գոտիականության:

1. Չոր լեռնատափաստանային – ▲ 1400–1600 մ (Ախուրյանի հովիտ, Գյումրիի շրջակայք)
2. Սևահողային լեռնատափաստանային – ▲ 1600–2300 մ (Շիրակի սարահարթ, Աշոցք)
3. Մերձալպյան և ալպյան – ▲ 2300–3000 մ (Ջավախքի և Եղնախաղի լեռնաշղթաներ)
4. Ձնամերձ (նիվալ) – ▲ 3000 մ-ից բարձր (Ամենաբարձր կատարները)

1. Չափավոր ցամաքային (տաք ամառով) – ▲ 1400–1600 մ
2. Բարեխառն լեռնային (չափավոր տաք ամառով) – ▲ 1600–2000 մ
3. Ցուրտ լեռնային (խիստ ցուրտ ձմեռով, Աշոցքի կլիման) – ▲ 2000–2800 մ
4. Բարձրլեռնային խիստ ցուրտ – ▲ 2800 մ-ից բարձր

Ֆլորա

Շիրակի մարզն ունի բազմամազան բուսականություն, որը պայմանավորված է բնական պայմանների առանձնահատկություններով: Այստեղ ներքևից վերև իրար են հաջորդում բուսականության հետևյալ տիպերը.

• Լեռնատափաստանային բուսականություն

Ձևավորվում է բարեխառն և չոր կլիմայի պայմաններում, զբաղեցնում է ընդարձակ մակերես` տարածվելով մարզի ցածրադիր շրջաններից մինչև 2300-2400մ բարձրությունները:

• Մարգագետնատափաստանային բուսականություն

Տարածվում է 2300մ-ից վեր, համեմատաբար խոնավ վայրերում, որի շնորհիվ հարուստ է փարթամ և հյութեղ խոտերով: Սա բաժանվում է 2 ենթագոտու` ստորին կամ մերձալպյան և վերին կամ ալպյան:

• Ալպյան բուսականություն

Տարածվում է 2800-2900մ-ից վերև: Այն ծածկված է խոշոր, վառ գույնի ծաղիկներով, որոնք այնքան խիտ են ու բազմերանգ, որ հաճախ նմանվում են գորգերի` անվանվելով ալպյան գորգեր:

Ֆաունա

Կենդանական աշխարհի բազմազանությունը կապված է բուսականության բազմազանությամբ:Որոշ կենդանիներ, իրենց շարժունականության շնորհիվ, հանդիպում են գրեթե բոլոր գոտիներում: Դրանցից են՝ նապաստակը, գայլը, աղվեսը, դաշտամուկը, աքիսը և այլն:

Հատուկ պահպանվող տարածքներ (ԲՀՊՏ)

• Արփի լճի ազգային պարկ

Մարզի ռելիեֆը բաժանվում է երկու մասի՝

• Հրաբխային՝ Ջավախք-Աշոցքի տարածաշրջան, ներառյալ լեռնավահաններ, սարավանդներ և լեռներ։
• Ծալքաբեկորավոր՝ Շիրակի լեռնաշղթա և Շիրակի դաշտ։
• Ամենացածր կետ՝ մոտ 1450 մ (Ախուրյանի հովիտ)
• Ամենաբարձր կետ՝ 3423 մ (Թեժառույք լեռ)

Մարզի հյուսիսը մտնում է 8-9, իսկ կենտրոնն ու հարավը՝ 9 բալ և ավելի ուժգնություն ունեցող սեյսմիկ գոտիներում:

Լեռնագագաթներ (≥ 2000 մ)

1. Թեժառույք — ~3423 մ
2. Զոհասար — ~3063 մ
3. Ղուկասյան Մեծ — ~3042 մ
4. Մեծ Եղնախաղ — ~3042 մ
5. Մթին — ~3039 մ
6. Եռակատար — ~3011 մ
7. Անգեղասար — ~3000 մ
8. Զարիշատ — ~2982 մ
9. Գոգարան — ~2977 մ
10. Մենաբերդ — ~2958 մ
11. Աշոցքար — ~2774 մ
12. Ցուլասար — ~2555 մ
13. Գյալինկայա — ~2489 մ
14. Հարսնաքար — ~2483 մ
15. Շարայի լեռ — ~2475 մ
16. Սեպ — ~2449 մ
17. Երիցլեռ — ~2447 մ
18. Եզնասար — ~2442 մ
19. Գառնասար — ~2295 մ
20. Սալուտ — ~2284 մ
21. Մեծ Ծմակ — ~2254 մ
22. Մումուխ — ~2314 մ
23. Քարախաչ — ~2305 մ
24. Պոլոզսար — ~2130 մ
25. Մատներ — ~2107 մ
26. Աջասար — ~2100 մ
27. Ցողասար — ~2083 մ
28. Բահարսըխ — ~2000 մ

• Արագածի լեռնազանգված
• Բազումի լեռնաշղթա
• Ջավախքի լեռնավահան
• Եղնախաղի լեռնավահան
• Շիրակի լեռնաշղթա
• Չլդրի լեռներ
• Փամբակի լեռների հյուսիսային ճյուղեր

• Ամասիա–Բավրա լեռնանցք
• Աշոցք–Ջավախք լեռնանցք
• Անիի լեռնանցք
• Ջաջուռի լեռնանցք 1952 մ -անցնում է Գյումիրի - Վանաձոր խճուղին, Երևան-Թբիլիսի երկաթուղին

• Շիրակի դաշտ (1400-1600 մ Հայաստանի խոշորագույն բարձրավանդակային հարթավայրերից)
• Աշոցքի սարահարթ՝ 1900-2100 մ բարձրության վրա
• Ամասիայի սարահարթեր

• Ախուրյան (Արաքսի ձախ վտակ, մարզի գլխավոր գետն է, վերին հոսքը անցնում է մարզով, միջինը՝ սահմանային է):
• Ախուրիկ
• Աշոցք
• Մանթաշ (Կարկաչան)
• Գառնգովիտ
• Կարկաչուն
• Կումայրի
• Իլլի
• Չիչկան
• Ջաջուռ (Ախուրյանի վտակ)
• Ցողամարգ
• Ջրբաժան՝ Արաքսի ավազանի մաս

• Արփի (մարզի միակ խոշոր լիճը)
• Անանուն (լիճ)
• Արքայական լիճ – ▲ 3050 մ, ◯ 1հա ▼ ~ 1,7 մ  Արագած լեռնազանգվածի Արքայից լեռան հարավ-արևմտյան լանջին, Նահապետավան գյուղից 12,5 կմ հարավ-արևելք։
• Գյոլլի (լիճ)
• Շաքրոյի լիճ
• Ռապի լիճ– ▲ 3001 մ, ◯ 1,2 հա ▼ ~ մ

Արագածի հյուսիսային մասում՝ Մեծ Մանթաշ գյուղից 15 կմ հարավ-արևելք Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսային մասում, Դաշշտակի ջուր գետի ձախ ափին, Գեղաձոր գյուղից 9 կմ հեռավորության վրա։

• Արփի լիճ ջրամբար
• Ախուրյանի ջրամբար
• Կապսի ջրամբար
• Կառնուտի ջրամբար
• Մանթաշի ջրամբար
• Սառնաղբյուրի ջրամբար
• Վարդաքարի ջրամբար

• Ամասիայի ջրվեժ
• Թռչկանի ջրվեժ
• Մանթաշի ջրվեժ

• Մարզում հաշվվում է շուրջ 25 հայտնի աղբյուր՝ հիմնականում սառնորակ, որոնցից շատերը օգտագործվում են որպես խմելու ջուր։

• Տուֆի հանքեր (Անիի տուֆ)
• Բազալտի հանքավայրեր
• Պեմզա և կավանյութեր
• Օբսիդիանի պաշարներ

Մարզը հարուստ է շինանյութերի և օգտակար հանածոների բազմաթիվ այլ հանքավայրերով ևս՝ անդեզիտի, կրաքարի, պեռլիտի և կավերի հարուստ պաշարներով։

• Խորհրդային տարիներին Շիրակը երկրորդ արդյունաբերական կենտրոնն էր Հայաստանում՝ Երևանից հետո։
• Մինչև 1988 թ․ գործում էր շուրջ 11 մեծ ձեռնարկություն։
• Առաջատար ճյուղեր էին հանդիսանում՝ մեքենաշինությունը, հանքարդյունաբերությունը, թեթև արդյունաբերությունն ու մանածագործական արտադրությունը։ Լենինականում գործել են ԽՍՀՄ խոշորագույն տեքստիլ գործարանները՝ ավելի քան 6000 աշխատողներով։
• Հանքարդյունաբերությունն իրակականացվում է հայտնի հանքավայրերում՝ Արթիկի, Անիի, Պեմզաշենի, Գյումրիի։
• Տնտեսության առաջատար ճյուղը բամբակե գործվածքեղենի արտադրությունն էր, որը կազմում էր քաղաքի արդյունաբերության համախառն արտադրանքի շուրջ 54,8%։
• Պեմզայի պաշարները գնահատվում են ավելի քան 100 մլն մ³։
• Սննդի արտադրության մեջ այժմ գործում է մոտ 20 արտադրական ձեռնարկություն՝ կաթի, պանրի, մսի, հացի, հրուշակեղենի արտադրությամբ։
• Գյումրին ներկայումս հայտնի է իր գարեջրի արտադրությամբ։

• Առաջատար ճյուղեր՝ հացահատիկագործություն, կարտոֆիլագործություն, բանջարաբուծություն։
• Կաթնատու անասնապահություն։
• Տարեկան արտադրանք (2009 թ․)՝
  • Կարտոֆիլ – 89.7 հազար տոննա
  • Հացահատիկ – 74.6 հազար տոննա

Անասնապահություն

• Խոշոր եղջերավոր – 93.6 հազ․
• Մանր եղջերավոր – 71.6 հազ․
• Խոզեր – 10.3 հազ․
• Թռչուններ – 250 հազ․
• Ձիեր – 0.5 հազ․

Ոռոգում և ջրային տնտեսություն

• Շիրակի դաշտում ստեղծվել է հզոր ոռոգման համակարգ՝ 9 ջրամբարներով։
• Ամենախոշորը՝ Ախուրյանի ջրամբար՝ 526 մլն մ³ ծավալով (Հայաստանի ամենախոշորը)։

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Շիրակի տարածաշրջանը հայտնի է իր կրթական ավանդույթներով: Մարզի կրթական համակարգում ներառված են նախադպրոցական, հանրակրթական, արվեստի, մասնագիտական ու բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ: Մարզի կրթական ցանցը ապահովում է երեխաների ու երիտասարդների սերունդների շարունակական զարգացման լայն հնարավորություններ, նաև մասնագիտական և ստեղծագործական հմտությունների ձեռքբերման: Մարզում գործում է կրթական զարգացած համակարգ․

• Պետական նախադպրոցական – 115
• Պետական հանրակրթական – 159
• Ոչ պետական հանրակրթական – 4
• Երաժշտական, արվեստի, գեղարվեստի դպրոցներ, մանկապատանեկան ստեղծագործական կենտրոններ – 30
• Պետական նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) ուսումնական – 6
• Պետական միջին մասնագիտական ուսումնական – 9
• Ոչ պետական միջին մասնագիտական ուսումնական – 2
  Գյումրու տեխնոլոգիական կենտրոն, Գյումրիի տեխնոպարկ
• Գյումրիի «Իմաստասեր Անանիա Շիրակացի» Համալսարան
• Թումո ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոն
• Պետական բարձրագույն ուսումնական – 1
  Շիրակի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական համալսարան (ՇՊՀ)
• Պետական բուհերի մասնաճյուղ – 5
• Ոչ պետական բարձրագույն ուսումնական հաստաատություն – 2

• Գյումրու քաղաքային մշակույթի տուն – արվեստի և արհեստների դասընթացներ, համերգներ, ցուցահանդեսներ
• Գյումրու երեխաների և երիտասարդության մշակույթի կենտրոն – թատրոն, երաժշտություն, նկարչություն, պար, ձեռագործություն
• Գեղարվեստի և գործվածքների խմբակներ – ձեռագործ արհեստներ, գեղարվեստական կրթություն
• Թատերական խմբակներ – երեխաների և երիտասարդների ներկայացումներ, պերդորումներ
• Երաժշտական խմբակներ – դուդուկ, կիթառ, կլարնետ, կամերային երաժշտություն:

• Շիրակում զարգացած են կերպարվեստը, ճարտարապետությունը, թատրոնը և արվեստի բազմաթիվ այլ ճյուղեր։
• Մարզի մշակութային կենտրոնը՝ Գյումրի, անվանում են արվեստների ու արհեստների քաղաք, հայտնի է իր պատմամշակութային արժեքներով ու թանգարաններով։
• Գյումրու հնագույն թաղամասերը՝ ճարտարապետական հինավուրց կոթողներ, դարձվել են Կումայրի արգելոց։
• XIX դարի կեսերից Ալեքսանդրապոլը աշուղների քաղաք էր, որտեղ ձևավորվեց ազգային-աշուղական դպրոցը՝ աշուղ Ջիվանիի գլխավորությամբ։
• 1912թ. Գյումրիում առաջին անգամ բեմադրվել է Ա. Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան, դրվեց ազգային օպերային թատրոնի հիմքը։
• 1935թ. հիմնադրվել է Հայաստանի առաջին մանկական տիկնիկային թատրոնը։
• 1920թ. Գյումրիում բացվել է առաջին համալսարանը Հայաստանում։

Շիրակի մարզը Հայաստանի տարածքում առանձնանում է պահպանված եզակի ճարտարապետական համալիրներով, որոնց թվում մեծ թիվ են կազմում վանքերն ու վանական համալիրները: Սակայն մարզի տեսարժան վայրերը հաճախ դուրս են մնում հայաստանյան տուրերի ցանկից՝ կապված որոշ հանգամանքների հետ, ինչպիսիք են ճանապարհների վատ վիճակը, ենթակառուցվածքների անբավարարությունը և Գյումրի հասնելու դժվարությունները: Ուստի, առայժմ Գյումրիում տեղական կազմակերպություններն իրենց նախաձեռնությամբ են կազմակերպում շրջագայություններ դեպի մարզ: Չնայած այս դժվարություններին, զբոսաշրջիկների հոսքը դեպի Շիրակի մարզ տարեցտարի աճում է, թեև մարզի ողջ զբոսաշրջային ներուժը մնում է մասամբ չբացահայտված:

1988թ. ավերիչ երկրաշարժից տասնամյակներ անց վերականգնվող Գյումրին շարունակում է մնալ Հայաստանի մշակութային կարևոր կենտրոններից մեկը։ Նրա «Կումայրի» արգելոց-թանգարանը զբոսաշրջության զարգացման կարևոր խթան է։ Գյումրին հայկական ճարտարապետության յուրօրինակ շքահանդես է՝ իր «Պլպլան ժամերով», Վարդանանց հրապարակով և այլ պատմական կոթողներով։

• Ախուրյան գետ
• Ախուրյան գետի կիրճը
• Արփի լիճ
• Արփի լճի ազգային պարկ (Արփի համայնք)
• Ամասիայի ջրվեժ
• Փամբակի լեռնաշղթա
• Ծակ քար (գյ. Հացիկ)
• Մանթաշի ջրամբար

Շիրակի մարզը հայտնի է իր պատմաճարտարապետական հուշարձաններով։ Այստեղ պահպանվել են տարբեր ժամանակաշրջանների ամրոցներ ու բերդերի ավերակներ, խաչքարեր, դամբարաններ։ Առանձնապես նշանավոր են․

• Վահրամաբերդի ուրարտական ամրոցը (Ք.ա. I հազարամյակ)՝ Ռուսա Ա-ի (Ք.ա. 730–714) սեպագիր արձանագրությամբ
• Բերդերի ավերակներ, խաչքարեր, դամբարաններ։
• Լեռնակերտի միանավ բազիլիկ եկեղեցին (IV–V դդ.)
• Կառնուտի բազիլիկ եկեղեցին (IV–V դարեր)
• Ջրառատի եկեղեցին (VII դար)
• Երերույքի տաճար (V դար, Անի համայնք)
• Հառիճավանք (X–XIII դար)
• Սառնաղբյուրի աղբյուրներ, Թադևոս Առաքյալ եկեղեցի
• Սուրբ Գր, Լուսավորիչ , Կարմիր վանք 985թ.( գյ.Հայկաձոր )
• Հոգեվանք , Կարմիր վանք (XIII դար գյ.Սառնացբյուր)
• Լմբատավանք (VI դար, Արթիկ)
• Լմբատավանք (VI դար, Արթիկ)
• Մարմաշենի վանք (X–XIII դարեր) (Մարմաշեն համայնք)

Հուշարձաններ Գյումրիում

• Սբ. Նշան եկեղեցի, Ամենափրկիչ եկեղեցի, Սուրբ Աստվածածին (Սբ. Յոթ Վերք եկեղեցի),Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի,Ռուսական եկեղեցի (Պլպլան Ժամ)
• Ամրոցներ/բերդեր, հուշարձաններ – Սև Բերդ, Պայտաձև ամրոց, Մեղատե շատրվան, Մայր Հայաստան հուշարձան

Այլ հուշարձաններ

• Արքայաբլուր
• Ջրափի Քարավանատուն
• Կրասարի եռաթռիչք կամուրջ (Աշոցք)

• Գյումրու պատմության թանգարան – քաղաքային և տարածաշրջանային պատմություն, հնագիտական արժեքներ
• Ձիթողցոնց տուն-թանգարան - Գյումրու ժողովրդական ճարտարապետության և քաղաքային կենցաղի թանգարան
• Կումայրի թանգարանային համալիր – հին Գյումրու ճարտարապետական հուշարձաններ և ցուցադրություններ
• Շիրակի երկրագիտական թանգարան
• «Կուլիանի» երկրագիտական թանգարան
• Ասլամազյան քույրերի պատկերասրահ
• Քանդակագործության Ազգային պարկ-թանգարան
• Հացի թանգարան

• Աշուղ Ջիվանիի տուն-թանգարան – աշուղական երաժշտության և արվեստի կենտրոն
• Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան
• Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան
• Մհեր Մկրտչյանի թանգարան
• Մինաս Ավետիսյանի տուն-թանգարան
• Մինաս Ավետիսյանի տուն-թանգարան

Պատմամշակութային հուշարձաններ

• Արշակունյաց և միջնադարյան հայկական միջնաբերդեր ու վանքեր
• Հուշարձաններ՝ Գյումրիում և մարզի այլ բնակավայրերում

Թատրոն և երաժշտություն

• Գյումրիի պետական դրամատիկական թատրոն
• Ժողովրդական և դասական երաժշտություն, ձեռագործ գործիքներ

Փառատոններ

• Շիրակի փառատոններ, տեղական տոնակատարություններ
• Հիմնական տոները՝ Ամանոր, Սուրբ Հարություն, Գյումրիի միջազգային փառատոններ

Ժողովրդական արվեստ և արհեստներ

• Գեղարվեստական հարդարանք, տպագիր արվեստ, գործվածքներ
• Խեցեղեն և զարդաքանդակ
• Արծաթագործական ավանդույթներ

Ժողովրդական խոհանոց

• Շիրակի ավանդական ճաշատեսակներ՝ Գյումրվա Քյալլա խաշլամա, հաց, պնդուկեղեն
• Հատուկ բաղադրատոմսերով տեղական հաց ու քաղցրավենիք

Ժողովրդական երգեր ու պարեր

• Շիրակի ավանդական երգեր՝ «Հովն ընկավ», «Թելո ջան»,…
• Շիրակի ավանդական պարեր՝ «Թամզարա», «Վերվերի»,…
• Դուդուկ, սազ, քանոն, ուդ և այլ երաժշտական գործիքներ

Ժամանցային և իրադարձային տուրիզմ

• Արագած լեռը – ձմեռային տուրիզմի և լեռնագնացության կենտրոն
• Աշոցքի դահուկային փառատոն
• Մաքսիմ Գորկու անվան Կենտրոնական այգի
• Չերքեզի ձոր

Հյուրանոցներ և կացարաններ

• Դասական և շքեղ հյուրանոցներ
• B&B-ներ և հոսթելներ

Ներկայումս մարզում գործում են բազմաթիվ հյուրանոցներ՝ տարբեր գնային կարգով, սկսած դասականից մինչև շքեղ հյուրանոցային համարներ, ինչպես նաև B&B-ներ, հոսթելներ և այլ կացարաններ:

Ավտոճանապարհներ

• Շիրակի մարզի տարածքով են անցնում Հայաստանը Վրաստանին կապող գլխավոր ավտոմոբիլային խճուղին:
• ՀՀ հանրապետական, միջպետական և մարզային նշանակության ավտոճանապարհներ՝ 816 կմ ընդհանուր երկարությամբ
• Մարզային ճանապարհներ՝ 461 կմ (170 կմ բարվոք վիճակում, 110 կմ -ը ասֆալտապատ)
• Գյումրի-Երևան հեռավորությունը կազմում է մոտ 120 կմ:
• Մայրուղին անցնում է նաև Արագածոտնի մարզկենտրոն Աշտարակով:
• Մ-1 Հյուսիս-հարավ մայրուղի՝ կապում է Գյումրի–Երևան
• Մ-7 մայրուղու միջոցով Շիրակի մարզը կապվում է Լոռու մարզին
• Գյումրի-Վանաձոր հեռավորությունը կազմում է մոտ 65 կմ:

Երկաթուղի

• Շիրակի մարզի տարածքով են անցնում Հայաստանը Վրաստանին կապող գլխավոր երկաթգիծը:
• Երևան-Գյումրի ուղղությամբ կանոնավոր ուղևորափոխադրումներ արագընթաց էլեկտրագնացքներով (ԷՊ2Դ) «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության կողմից:

Օդային տրանսպորտ

• Գյումրիի «Շիրակ» օդանավակայան (միջազգային, երկրորդ ամենամեծ ՀՀ-ում)
• Օդանավակայանը գտնվում է Գյումրիից 5 կմ, Երևանից 120 կմ
• Թռիչքուղի հիմնանորոգված, նոր լուսազդանշանային համակարգ՝ IDMAN

Բեռնափոխադրումներ

• Մարզում իրականացվում է հիմնականում ավտոմոբիլային տրանսպորտով
• Առկա են հանրապետական, միջպետական և մարզային նշանակության ավտոճանապարհներ

Եզրափակիչ

Շիրակի մարզը կարևոր տարանցիկ ուղի է՝ կապելով Հայաստանը Վրաստանին և Թուրքիային, ապահովելով արագ և հարմարավետ տրանսպորտային համակարգեր ավտոճանապարհային, երկաթուղային և օդային տրանսպորտի միջոցով։