Կովկասյան լեռների չքնաղ գերուհին

Տավուշը՝ շքեղաշուք կնոջ պես, թիկնած է Փոքր Կովկասի լեռների արտաքին շարին, ասես Կովկասի գերուհի, թեև իրականում հենց ինքն է գերում՝ իր ճոխ անտառներով, արագահոս գետերով, ալպյան մարգագետիններով: «Հայաստանի ամենականաչ մարզի» բնապատկերը շնչում է Գուգարքի և Ուտիքի լանդշաֆտներում, Վարաժնունիքի լեռներում, ուր հայոց թագավորներն իրենց որսատեղին ու հանգստավայրն էին կառուցել։ Այստեղ հողի ու երկնքի շփումն աննկարագրելի է՝ աչքը հանգստանում է, հոգին՝ ճախրում։

Աղստևի հովիտը՝ բնապատմական ֆենոմեն

Աղստևը սկիզբ է առնում Փամբակի լեռներից՝ սնվելով ձնհալքից ու անձրևաջրերից, ապա հորդանալով՝ դառնում է Տավուշի անբաժանելի մասը։ Այս գետահովիտը հազարամյակների պատմություն ունի՝ նա ծնել է քաղաքակրթություն, ձևավորել հնագույն բնակավայրեր, մշակույթ և դրանք պաշտպանող բերդեր ու ամրոցներ։ Այստեղ ամեն քար ու սար անցյալի կրող է: Տավուշի սահմանապահ գյուղերն առ այսօր պահում են հին ամրոցների, ռազմիկների ու ռազմակառքերի ոգին.. Իսկ այսօր հեռավոր անցյալի ուղիներով խաղաղ զբոսաշրջիկներ և հովեկներ են քայլում՝ զմայլված գեղատեսիլ կիրճերի ու արահետների և դրանցում պահպանված հին բերդերի գեղեցկությամբ։

Հայոց անտառները, Շեքսպիրն ու Շոսստակովիչը

Ասում են՝ հայոց ամենախորհրդավոր անտառները հենց Տավուշում են՝ իրենց ձորերով ու քարանձավներով, խորաքանդակներով ու ջրվեժներով, լաստանման սանդուղքով: Սա մի բնաշխարհ է, որ բոլոր ժամանակներում ոգեշնչման աղբյուր է եղել, ու ոչ միայն հայ մարդու համար: Այս մութ անտառների ահասարսուռ կածաններում ու հեռավոր կիրճերում է, որ օրերից մի օր ծնվեց նաև շեքսպիրյան դանեմարքայի մասին խորհրդային ֆիլմի հանճարեղ երաժշտությունը:

«Ապրիր ինչպես վանական»

Տավուշի խոր անտառների հնագույն պատմությունը մեզ պատմում է նաև մարդու և բնության ներդաշնակության մասին: Փարթամ անտառների խորքերում բազում գաղտնիքներ կան թաքնված. բայց կա մի գանձ, որը կոչվում է Հաղարծին՝ վանական խաղաղության մի հնաբույր օջախ, ուր արծիվները խաղում են երկնքում, իսկ լեռները շշնջում են. «Ապրիր ինչպես վանական»։

Գոշավանքից մինչև Դիլիջանի դպրոց

Տավուշի լեռների գրկում Մխիթար Գոշը հիմնադրեց Գոշավանքը՝ որպես նոր կրթական օջախ և նոր մտածողություն։ Չունենալով պետականություն՝ Գոշի հանճարը սկիզբ դրեց իրավագիտության մի համակարգի, որի մասին աշխարհը խոսելու էր հարյուրամյակներ անց։ Մինչդեռ 13-րդ դարում այս մեծ հայը արդեն աշխարհին նվիրել էր նոր դպրոցը: Մեր օրերում էլ տավուշյան գեղատեսիլ միջավայրում հիմնվեց նոր կրթական կենտրոն՝ Դիլիջանի միջազգային դպրոցը ու նվիրվեց աշխարհին. «..որպեսզի մարդիկ ողջ աշխարհից այցելեն Դիլիջան՝ կազդուրելու իրենց միտքն ու մարմինը, փնտրելու նոր գաղափարներ և ոգեշնչվելու» :

Ալպիական գույներից՝ իջևանյան գորգեր

Տավուշի լեռների գույները՝ անտառների զմրուխտե կանաչը, բլուրների ոսկե շողքերը և ալպիական մարգագետինների բազմերանգ ալիքները, լեռներից իջան Իջևան ու վերածեցին հայկական գորգերի՝ պահպանելով ալպիական բնության շունչն ու լեռնային գույների կախարդանքը։ Եվ այդպես ալպիական գորգերը հավերժացան իջևանյան գորգերում։ 1964 թվականին հիմնված Իջևանի գորգագործական կոմբինատը դարձավ Հայաստանի թեթև արդյունաբերության խորհրդանիշը։ Այդ գորգերը ճամփորդել են աշխարհով մեկ՝ Մոնրեալից մինչև Պրահա, Բեյրութից մինչև Լայպցիգ՝ ներկայացնելով Տավուշի բնության անսպառ գունապնակն ու հայկական զարդարվեստի յուրօրինակ գեղեցկությունը:

«Միմինոն» Դիլիջանի ջրի մասին

Վալիկ ջան։ Մեզ մոտ` Դիլիջանում, խոհանոցում բաց ես անում ծորակը, ջուր է հոսում, երկրորդ տե՜ղն է գրավում աշխարհում։
— Իսկ առաջինը Երևանում է, հա՞:
— Ոչ, Սան Ֆրանցիսկոյում։

Թող հայոց գինին ձեզ անուշ լինի

Աղստև գետի ափին, անցյալ դարի կեսերին, հիմնվեց Իջևանի գինու գործարանը, ու հոսեց գինին՝ իջևանյան, մաքուր, անապակ՝ սնված Տավուշի լեռների հովով, գետերի սառնորակ ջրով ու տեղական խաղողի քաղցրահամ հյութով։ Նրա համբավը տարածվեց ԽՍՀՄ-ով մեկ, Իջևանի գինիներն ու կոնյակները դարձան նոր որակի չափանիշ: Պահպանելով հին ավանդույթները, այսօր էլ գործարանը արտադրում է գինիներ, կոնյակներ, մրգային օղիներ՝ խաղողի, թթի, ծիրանի, հոնի, նռան, մոշի, սերկևիլի և վարդի բույրերով։

/Աշխարհագրական/Պատմական/ Ժողովրդագրական/

Աշխարհագրական դիրք

• ՀՀ Տավուշի մարզը գտնվում է Հայաստանի Հանրապեության հյուսիս-արևելյան հատվածում, տարածվելով Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների արտաքին շարի վրա (Վիրահայոց,Գուգարաց և Միափորի լեռներ):
• Հայաստանի պետական սահմանից մարզին բաժին է ընկնում՝ 350-400 կմ հատված, որից.
  • Ադրբեջանի հետ – մոտ 300-350 կմ
  • Վրաստանի հետ – մոտ 50 կմ
• Բարձրությունները տատանվում են՝ 800 մ – 1700 մ․
• Մարզի ամենաերկար ձգվածությունը.
  • Արևմուտքից-արևելք՝ 74,5 կմ
  • Հյուսիսից - հարավ՝ մոտ 76.5 կմ

Սահմանակցող տարածքներ․

• Մարզեր՝ Լոռի. Գեղարքունիք, Կոտայք
• Միջազգային սահմաններ՝ Վրաստան և Ադրբեջան

Պատմական ժառանգություն

• Անվանումը – Մարզի «Տավուշ» անունը կապված է Տավուշ պատմական գավառի հետ, որն ընդգրկում էր Ուտիքի հյուսիս-արևելյան տարածքները։
• Բնակեցվածություն․ Տավուշի տարածքը բնակեցված է եղել հին քարե դարից (մ.թ.ա. 10-12 հազ. տարի): Մ.թ.ա. I հազարում մտել է Ուրարտու (Այրարատ) պետության կազմում (մ.թ.ա. VII դար): Արգիշտի I–ը (Ք.ա. 785-784 թթ.) նվաճել է տարածքը և ներառել Վանի թագավորության մեջ, որից հետո այն դարձել է Մեծ Հայքի հյուսիսային բդեշխության կազմում:

Աղստևի գետահովիտը հին հայկական քաղաքակրթությունների օրրանն է: Հին քարե դարից այս տարածքը բնակեցված էր մշտական գյուղական ու կիսաուրբան բնակավայրերով։ Աղստևի ջրերը նպաստել են գյուղատնտեսության զարգացմանը։ Միջնադարում Հովիտը պատկանում էր հայ իշխանական տներին և հաճախ ենթարկվում ներխուժումների, ինչը ձևավորել է նրա պաշտպանական համակարգը: Այստեղ պահպանվել են միջնադարյան եկեղեցիներ, վանքեր և խաչքարեր, որոնք վկայում են մշակութային ու կրոնական ժառանգության և հայկական պետության կյանքում նրանց ունեցած կարևոր դերի մասին:

Պատմական բնակավայրեր,

Տավուշի այժմյան տարածքը պատկանել է Մեծ Հայքի տարբեր նահանգների. հյուսիսը (Նոյեմբերյան)՝ Գուգարքի Կողբափոր, կենտրոնը և արևմուտքը (Իջևան)՝ Կայեն և Կամգարք, հարավը (Դիլիջան)՝ Վարաժնունիք, արևելքը (Բերդ)՝ Ուտիք և Արցախ: Մարզի մեծ մասը եղել է Գուգարք և Ուտիք նահանգների կազմում, իսկ Դիլիջանը՝ նախկին Վարաժնունիքի մի մասը, հայոց թագավորների համար եղել է հանգստավայր և որսատեղի:

• Այստեղ պահպանվել են միջնադարյան եկեղեցիներ, վանքեր և խաչքարեր, որոնք վկայում են մշակութային ու կրոնական ժառանգության և հայկական պետության կյանքում նրանց ունեցած կարևոր դերի մասին:

Պաշտպանական կառույցներ

Պաշտպանական/ռազմական կառույցները վերահսկել են ճանապարհներն ու պաշտպանել տեղացի բնակչությանը:

• Տավուշի բերդ (?–X դար)
• Բերդավանի ամրոց (?–XII դարեր)

Հոգևոր կենտրոններ

• Գոշավանք (XII–XIII դարեր) կրոնական և կրթական կենտրոն, գրական ու իրավական ուսուցում։
• Հաղարծին (X–XIII դարեր) ամրոց-վանքային համալիր, հոգևոր և վարչական նշանակությամբ։
• Կիրանցի վանք (XIII -XIV դարեր) հոգևոր և ուսումնական կենտրոն, կրոնական կրթություն։
• Մակարավանք (XIII դար) հոգևոր – մշակութային կենտրոն Աչաջուրում:

• Ընդհանուր բնակչություն՝ մոտ 130,000–135,000 մարդ (2020 թ.)
• Բնակչության զգալի մասը բնիկ տավուշեցիներ են, կան նաև տարբեր բնակավայրերից եկածների սերունդներ՝ 17-19-րդ դարերում հայության զգալի ներհոսք է եղել Արցախից և Գարդմանքից, 19–20-րդ դարերում ներգաղթել են Օսմանյան կայսրությունից և հարևան շրջաններից, իսկ Արցախյան պատերազմից հետո՝ Ադրբեջանից բռնագաղթած:
• Ազգային կազմը՝ հիմնականում հայեր, փոքր համայնքներ՝ ռուսներ և եզդիներ
• Բնակչության շուրջ 30%-ը ապրում է Իջևան և Դիլիջան քաղաքներում, գյուղական բնակչությունը կազմում է 62,3%:

• Տավուշի մարզը տարածվում է Հայկական լեռնաշխարհի Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների արտաքին շարի վրա (Վիրահայոց, Գուգարաց և Միափորի լեռներ):
• Տարածքը՝ Հայաստանի Հանրապեության հյուսիսում, չափավոր խոնավ շրջանում:
• Կենտրոնական մասերով՝ Իջևանի և Ոսկեպարի լեռնաշղթաները:
• Բնությունը՝ անտառապատ լեռներ՝ ամպերի մեջ ճախրող և նրանց մշուշում անհետացող երկնասլաց կատարներ, անտառային արահետներ, չհնձած արտեր. սարահարթեր, հեքիաթային արոտավայրեր և լեռնային գողտրիկ լճեր:
• Մարզին բնորոշ է մեղմ կլիմա, խիտ անտառներ, մաքուր լեռնային օդ և առողջարար միջավայր, ինչը այն դարձնում է Հայաստանի կարևորագույն հանգստի և էկոտուրիզմի կենտրոններից մեկը։ Հատկապես բարենպաստ է առողջարար տուրիզմի համար (Դիլիջան, Իջևան, Աղստևի հովիտ):

Տավուշի մարզը գտնվում է Հայաստանի ամենախոնավ և անտառապատ շրջաններից մեկում, որտեղ գերակշռում են լեռնաանտառային լանդշաֆտները: Բարձրությունների աճին զուգընթաց ձևավորվում է հստակ վերընթաց գոտիականություն։ Մարզում առանձնացվում են 5 լանդշաֆտային գոտիներ՝ ենթագոտիներով՝ հետանտառային, անտառային, մարգագետնատափաստանային, մերձալպյան և ալպյան։ Տարածքի մեծ մասը հետանտառային՝ ցածրլեռնային է (379-ից 800 մետր) և անտառային՝ ցածր ու միջինլեռնային (800-ից 2300 մետր), փոքր հատվածը՝ ալպյան և մերձալպյան բարձրլեռնային: Լանդշաֆտային ենթաշրջաններն են. հյուսիսային ցածրադիր և ալիքավոր ռելիեֆով, ենթաանտառային տափաստաններ, հարավային լեռնանտառային և հովտային։ Աղստև-Տավուշ լեռնատափաստանային գոտին ձգվում է ՀՀ պետական սահմանի երկայնքով և ներկայացված է չոր տափաստաններով ու կիսաանապատային կղզյակներով:

• Հետանտառային (ցածրլեռնային) – ▲379–800 մ
• Անտառատափաստանային – ▲800–1000 մ
  • Ցածր լեռնային անտառներ – ▲800–1200 մ
  • Միջին լեռնային անտառներ – ▲1200–1600 մ
  • Վերին անտառային գոտի – ▲1600–1800 մ
• Մարգագետնատափաստանային – ▲1800–2100 մ
• Մերձալպյան լեռնամարգագետնային – ▲2100–2400 մ
• Ալպյան լեռնամարգագետնային – ▲2400 մ-ից բարձր

• Չափավոր տաք և մեղմ (հովտային) – ▲379–800 մ
• Չափավոր խոնավ լեռնային – ▲800–1200 մ
• Բարեխառն լեռնաանտառային – ▲1200–1600 մ
• Զով խոնավ լեռնային – ▲1600–2000 մ
• Ցուրտ լեռնային – ▲2000–2400 մ
• Ձյունամերձ՝ խիստ խոնավ և ցուրտ – ▲2400 մ-ից բարձր

• Հողաբուսական ծածկույթը՝ լեռնատափաստանային, լեռնաանտառային և լեռնամարգագետնային՝ ալպյան մարգագետիններով և լեռնատափաստանային հողերով:
• Տավուշը Հայաստանի ամենաանտառաշատ մարզն է Անտառապատ տարածքը՝ ~40,3%՝ ՀՀ անտառային ֆոնդի 30%-ը:
• Հիմնական ծառատեսակներ՝ հաճարենի, կաղնի, բոխի, լորենի, հացենի, կեչի, կենի, գիհի, թխկի, ընկուզենի, ինչպես նաև անտառային հատապտղավոր բույսեր (հոնի, վայրի տանձենի և խնձորենի, տխլենի):

• Տարածքի ռելիեֆին բնորոշ են ուղղաձիգ քարափային լանջերը, սեղանաձև լեռնակատարները (Իջևանի տարածաշրջան), 200-600 մ խորության ձորեր ու կիրճեր, խիստ մասնատված մակերևույթ:
• Տարածքի մեծ մասն ունի 800-1700 մ բարձրություն:
• Հետանտառային՝ ցածրլեռնային (379-800 մ) և անտառային՝ ցածր ու միջինլեռնային (800-2300 մ), փոքր հատվածը՝ ալպյան և մերձալպյան բարձրլեռնային, որի ռելիեֆը բաղկացած է լեռնալանջերից՝ ծածկված ալպիական մարգագետինների վառ կանաչ գորգով: 2000-2500մ բարձրություն ունեցող տարածքները կազմում են մարզի ընդհանուր տարածքի 5-10%-ը:
• Ամենաբարձր կետ՝ Միափոր ՝ Մուրղուզ լեռ (2993 մ)
• Ամենացածր կետ՝ Դեբեդի ստորին հոսանք,Դեբեդավան գյ, (375 մ), որը նաև Լոռու և ՀՀ ամենացածր կետն է:

Լեռնագագաթներ (≥ 2000 մ)

1. Այրիքար (2781մ) (2767մ)
2. Ուղեո լեռ – 2736 մ
3. Մեծ Մայմեխ (Անճար լեռ) – 2642 մ
4. Խույր – 2637 մ
5. Եղջերվասար (Փոքր Մայմեխ) – 2559 մ
6. Հովք – 2507 մ
7. Լերկ – 2435 մ
8. Դիմաց – 2360 մ
9. Իշխանաց – 2337 մ
10. Ցիցքար – 2297 մ
11. Թղնուտ – 2230 մ
12. Մակաղաքար – 2170 մ
13. Միհր (Ծանոթա Միհր) – 2144 մ
14. Կենացսար – 2139 մ
15. Մեծատանց – 2131 մ
16. Աչաղբյուր – 2119 մ
17. Լորտնուկ – 2114 մ
18. Կռմռուտ – 2091 մ
19. Պաղակն (Սառնաղբյուր) – 2073 մ
20. Մեծլանջ – 2052 մ

• Գուգարաց լեռնաշղթա (80կմ),բարձր գագաթը՝ Դժարսար (2245մ)
• Մթնասարի լեռնաշղթա (38կմ), բարձր գագաթ՝ Պաղակն 2073 մ
• Ոսկեպարի լեռնաբազուկ (25կմ), բարձր գագաթ Գոմշավար (1961 մ)
• Կոտմանի լեռներ (14կմ),բարձր գագաթը՝ Սալլերք (1268մ)
• Իջևանի լեռնաշղթա (32կմ), բարձր գագաթ՝ Սառցապատ՝(2532 մ)
• Միափորի լեռնաշղթա (54կմ), բարձր գագաթ՝ Միափոր լեռ (2993 մ)
• Հախումի /Վարագի լեռներ (40կմ), բարձր գագաթը՝ Միհր (2144 մ)
• Կենաց լեռներ (42կմ), բարձր գագաթը՝ Կենացսար լեռ (2139 մ)
• Տավուշի լեռներ (47կմ), բարձր գագաթը՝ Մեծլանջ լեռ (2052 մ)
• Հասրիկի լեռներ (12 կմ),բարձր գագաթը՝ Երևանք, (1634մ)
• Փսմբակի լեռնաշղթա – (>100 կմ),,բարձր գագաթը՝ Թեժլեռ (3101մ)
• Արեգունի լեռներ (65կմ), բարձր գագաթը՝ Պուտաքար լեռ (2744 մ )
• Բովաքարի /Հալաբի լեռնաշղթա (35-40կմ), ամենաբարձր գագաթը՝ Բովաքար (3016մ)
• Մարգավետի լեռներ (7կմ),բարձր գագաթը՝ Ծակքար (2549մ)
• Խնձորուտի լեռներ (40կմ), բարձր գագաթը՝ Լորտնուկ լեռ (2114 մ )
• Պապաքարի լեռներ (24կմ),բարձր գագաթը՝ Պապաքար (959մ)

• Սևանի (Սեմյոնովկա) լեռնանցք – 2114 մ, Գեղարքունիքի և Տավուշի սահմանագլխին, Փամբակի և Արեգունի լեռնաշղթաների միջև։
• Դիլիջանի լեռնանցք – ~1700 մ, Դիլիջան քաղաքից հարավ։
• Բերդի լեռնանցք – ~1900 մ, Բերդագետ գետի վերնահոսքում, Բերդ – Ճամբարակ ճանապարհով։
• Գյոյգեդիկի լեռնանցք – 2092 մ, Միափորի լեռնաշղթայում, Տավուշի և Գեղարքունիքի սահմանագլխին, Թթուջուր գետից հյուսիս–արևելք։
• Ջուխտակի լեռնանցք – ~2000 մ, Դիլիջան ազգային պարկի տարածքում, Ջուխտակ վանքի մոտ։
• Աղավնավանքի լեռնանցք – ~2000 մ, Աղավնավանք գյուղի մերձակայքում, տեղական նշանակության անցում։

• Աղստևի հովիտ – Տավուշի ամենամեծ հարթավայրն է․ 1800մ բարձր. վրա, ձգվում է Իջևանի և Դիլիջանի ուղղությամբ՝ Աղստև գետի հոսքի երկայնքով, Իջևանի, Միափորի և Հալաբի լեռնաշղթաների միջև:
• Կիրանցի հովիտ – Կիրանց գետի երկայնքով ձևավորված հովիտ, 600-750մ բարձրություննի վրա՝ սկիզբբ է առնում Գուգարաց լեռների արևելյան լանջերից տարածվում մինչև Բերքաբերի ջրամբար:
• Ոսկեպարի հովիտ - Գուգարաց լեռների արևելյան լանջերից մինչև Ոսկեպարի լեռների հարավային լանջերը՝՝ԲԾՄ 800-850մ- վրա:
• Կողբի հովիտ – Տավուշի հյուսիսային մասի համեմատաբար ցածր և հարթ տարածքն է (մոտ 600 -850մ բարձր. վրա)՝՝ գյուղատնտեսական նշանակությամբ։ Ձգվում է Կոտմանի լեռների արևմտյան լանջերից հասնում է մինչև Դովեղ գյուղ:

• Մարզի գետերը պատկանում են Քուռի ավազանին:
• Աղստև՝ Քուռի վտակ, ընդհ, երկ.՝133 կմ, ՀՀ-ում՝ 99կմ:Ակունք՝Թեժ լեռ, Տավուշի գլխավոր գետն է (ընդ. երկ.՝ 133 կմ, ՀՀ-ում՝ 99 կմ)․ սկիզբ է առնում Փամբակի լեռներից, հոսում է Դիլիջանով, Իջևանով միանում Կուր գետին։
• Աղնջագետ՝ Տավուշի վտակ, երկարություն՝ 47 կմ: Ակունք՝ Միափորի լեռներ:
• Գետիկ՝ Աղստևի աջ վտակ, երկ.՝58 կմ, ակունք՝ Սևանի լեռներ
• Խնձորուտ՝ Աղնջա գետի վտակ, երկարություն՝ 24 կմ: Սկիզբը՝ Միափորի լեռների 2000 մետր բարձրությունից:
• Կիրանց (Քարահան)՝ երկարություն՝ 31 կմ: Ակունք՝ Գուգարաց լեռներ, թափվում է Բերքաբերի ջրամբար:
• Կողբ՝ Քուռի աջ վտակ, երկարություն՝ 38 կմ, ՀՀ -ում՝ 18 կմ, Ակունքը՝ Կոտմանի լեռներ:
• Հախում (Վարագաջուր)՝ Քուռի վտակ, երկարություն՝ 61,5 կմ: Ակունքը՝ Միափորի լեռնաշղթայի 2810 մետր բարձրությունից :
• Հաղարծին՝ Աղստևի ձախ վտակ, երկարություն՝ 10կմ: Ակունք՝ Հալաբի լեռներից՝ 2200 մ բարձրությունից։
• Ոսկեպար՝ Աղստևի ձախ վտակ, երկարությունը՝ 38 կմ: Ակունքը՝ Գուգարաց լեռներ:
• Տավուշ՝ Աղստևի վտակ, ընդհ. Երկարություն՝ 63 կմ, ՀՀ-ում՝ 25 կմ: Ակունքը՝Կենաց լեռներից ,թափվւոմ Կուր:

• Գոշ լիճ – Գոշ գյուղից մոտ 2 կմ արևելք, 1450 մ բարձրության վրա, ձևավորվել է սահանքի հետևանքով։ հայելու մակերեսը՝ 0,008 կմ²:
• Պարզ լիճ – Դիլիջան ազգային պարկի տարածքում՝ գեղատեսիլ անտառներով շրջապատված, բարձրությունը՝ 1335 մ,։ հայելու մակերեսը՝ 0.027 մ²:

• Բերքաբերի (Ջողազի) ջրամբար – Աղստև գետի վտակի՝ Ջողազ գետի վրա, ամենախոշորը Տավուշում (45 մլն մ³ ջրատարողությամբ)
• Այգեձորի ջրամբար – փոքր ջրամբար՝ Տավուշ գետի վրա՝ ոռոգման նպատակով (4 մլն մ³ ջրատարողությամբ)
• Խնձորուտի ջրամբար –Աղնջա գետի վրա։ Ջրերն օգտագործվում են Չորաթանի, Մովսեսգեղի, Արծվաբերդի, Այգեձորի և Չինարիի շուրջ 700 հա տարածքների ոռոգման համար։
• Տավուշի ջրամբար – Տավուշ գետի վրա՝ Թովուզ գյուղից հարավ։ Մակերեսը՝ 40 հա, ջրի ծավալը՝ 4,5 մլն մ³, ոռոգում է Վերին և Ներքին Կարմիրաղբյուր, Թովուզ և Մովսեսգեղ գյուղերի շուրջ 1200 հա հողատարածքներ։
• Հախումի ջրամբար – Գտնվում է Հախում գետի վրա՝ Պառավաքար գյուղի մոտ՝ 670 մ բարձրության վրա։ Ջրի ծավալը՝ 12 մլն մ³,
• Քոլագրի ջրամբար (Ծիլի-ծով) –Խնձորուտ գետի վրա։ Ջրի ծավալը՝ 4 մլն մ³, ոռոգում է Արծվաբերդի, Այգեձորի, Նորաշենի, Վերին Կարմիրաղբյուրի և Չորաթանի շուրջ 700 հա հողատարածքներ։
• Քարի լիճ կամ Հովքի ջրամաբար – Գտնվում է Հովք գյուղում, Դիլիջան-Իջեւան միջպետական ճանապարհին , մարզկենտրոն Իջևանից 10 կմ հեռավորության վրա։ Կառուցվել է 3կմ բարձունքներից հոսող լեռների ջրերը խողովակներով գյուղ բերելով: Այժմ հայտնի հանգստավայր է:

• Շառաչ՝ Խնձորուտ գետի վրա: Գահավիժում է 15 մ բարձրությունից:
• «Թաքնված» ջրվեժ՝ Հաղարշին վանական համալիրի մոտ
• Շաղոտ ջրվեժ՝ բարձրությունը՝ 46 մ: Թեղուտ գյուղից 5 կմ, Իջևանի լեռների ժայռոտ պատերի խորշերում, «Դիլիջան ազգային պարկում»:
• Խաչաղբյուրի կամ Լաստիվերի ջրվեժ՝ Խաչաղբյուր գետի վրա, Ենոքավան գյուղից 3 կմ հեռավորության վրա, Լաստիվերի մոտ: Ջրվեժ կարելի է հասնել ոտքով:

Աղստևի գետահովիտը հարուստ է աղբյուրներով և հանքային բուժիչ ջրերով, որոնցից հիմնականում օգտագործվում են Դիլիջան քաղաքի շրջակայքի ջրերը («Դիլիջան Ֆրոլովա», Թթու ջուր): Հայտնի են նաև Ակնաղբյուրի, Վազաշենի, Ոսկեպարի, Բլդանի հանքային ջրերը:

• Դիլիջանի շրջակայքի հանքային ջրեր – Տավուշի ամենահայտնի հանքային ջրերն են։ Գտնվում են Դիլիջան քաղաքի հարևանությամբ՝ Աղստև գետի հովտում։ Շշալցվում է «Դիլիջան» հանքային ջրի գործարանում:
• Իջևանի հանքային աղբյուրներ – Գտնվում են Իջևանի շրջակայքում՝ հիմնականում Աղստևի հովտում։ Ջրերը հիդրոկարբոնատային են, միջին հանքայնացվածությամբ, օգտագործվում են տեղական մակարդակով՝ խմելու և առողջարար նպատակներով։
• Նոյեմբերյանի հանքային աղբյուրներ – Նոյեմբերյանի տարածաշրջանը հարուստ է գազավորված, նատրիումական-կալցիումական բաղադրությամբ ջրերով։ Դրանցից մի քանիսը ուսումնասիրվել են խորհրդային տարիներին:
• Բերքաբերի և Այգեձորի շրջակայքի աղբյուրներ – տեղական բնույթի բնական հանքային ջրեր, որոնք հաճախ օգտագործվում են բնակիչների կողմից։ Բաղադրությամբ մոտ են Դիլիջանի ջրերին։
• Բերդի աղբյուրներ (Բերդի հովիտ) – Հիմնականում տաք հանքային ջրեր են՝ միջին հանքայնացվածությամբ։ Օգտագործվում են հիմնականում տեղացիների կողմից՝ առողջարանային կամ կենցաղային նպատակներով։ Մի մասը դեռևս չհետազոտված, բուժիչ նշանակություն ունեցող հանքային ջրեր ու աղբյուրներ են:
• Արջաղբյուր՝ Տավուշ գետի Կենաց լեռների լանջերի ձախափնյակում, Տավուշ գյուղից 2 կմ արևմուտք:

Տավուշի մարզի տարածքի շուրջ 12%-ը ընդգրկված է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների (ԲՀՊՏ) կազմում։

ԲՀՊՏ-ների կազմում են՝

• 1 ազգային պարկ – «Դիլիջանի ազգային պարկ»
• 5 արգելավայր – Իջևանի, Արջատխլենու, Ախնաբաթի կենու պուրակ, Գանձաքարի, Գետիկի և Զիկատարի
• 2 դենդրոպարկ – Իջևանի դենդրոպարկ և Բերդի սորաններ

Տավուշի մարզը համեմատաբար աղքատ է օգտակար հանածոներով, սակայն ունի արդյունաբերական նշանակության մի շարք հանքավայրեր։

• Մետաղային հանածոներից հանդիպում են՝
  • կապար
  • ցինկ
  • մանգան
  • պղինձ
  • մոլիբդեն
  • երկաթ
• Ոչ մետաղային հանածոներից տարածված են՝
  • տուֆ
  • դոլոմիտ
  • մարմար
  • կրաքար
  • տրավերտին
  • կավ
  • ագաթ
  • բենտոնիտ
  • ֆելզիտ
  • բազալտ

Տավուշի մարզի տնտեսության հիմնական ուղղությունը վերամշակող արդյունաբերությունն է։

Մարզում ավանդաբար գործել են գորգագործական և փայտամշակման խոշոր ձեռնարկություններ, ինչպես նաև մեքենաշինական, թեթև և սննդի արդյունաբերության կազմակերպություններ։

Տեղական արտադրանքից արտաքին շուկա են արտահանվում՝ գինիներ, պահածոներ, հանքային ջուր, քարե և փայտե արտադրանքներ, ինչպես նաև տեքստիլ արտադրատեսակներ։

Մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերը բուռն զարգացել են խորհրդային տարիներին (Իջևանի, Ղազախի (Բերդի) Նոյեմբերյանի վարչական շրջաններում, ինչպես նաև Դիլիջանում, որը եղել է հանրապետական ենթակայության քաղաք, իսկ նրա շրջակա գյուղերը մտել են Իջևանի շրջանի մեջ):

Երևանից 190 կմ հեռու գտնվող Այրումը, որ առաջին համայնքն է Վրաստան - Հայաստան ճանապարհին, հիմնվել է 1892թ -ին՝ որպես կայարան, երկաթգծի Թբիլիսի - Գյումրի հատվածի հետ։ Հայտնի է նաև պահածոների արտադրությամբ:

Իջևան

Տավուշի վարչական, արդյունաբերական, կրթամշակութային և տրանսպորտային կենտրոնն է(Երևանից՝ 133 կմ) ։Քաղաքի տնտեսության հիմնական ուղղությունը վերամշակող արդյունաբերությունն է՝ սննդամթերքի, հանքային ջրի, գինու և փայտամշակման ոլորտներում։ Իջևանը հայտնի է նաև գորգագործությամբ, թեև վերջին տարիներին այդ ճյուղը որոշ չափով նահանջել է։

Խորհրդային շրջանում առաջատար էին՝

• թեթև և փայտամշակման արդյունաբերությունը,
• շինանյութերի և սննդի արտադրությունը,
• բուսաբուծությունն ու անասնապահությունը։

Արտադրական խոշոր օբյեկտներից էին՝

• Իջևանի գորգագործական կոմբինատը (ամենախոշորը Անդրկովկասում, երրորդը ԽՍՀՄ-ում),
• Իջևանի գինու-կոնյակի գործարանը (հիմնվել է 1951թ. արտադրել է տարբեր տեսակի գինիներ, կոնյակներ, նաև շամպայն և իրացրել ԽՍՀՄ-ում),
• փայտամշակման կոմբինատը (ամենախոշորը Հայաստանում),
• երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների կոմբինատը,
• անտառային մեքենաշինական փորձարարական գործարանը,
• «Իջևանի Բենթոնիտ» կոմբինատը (Ազատամուտ)։

Դիլիջան

Տավուշում և Հայաստանում հանգստավայր և առողջարանային քաղաք է (Երևանից՝ 99 կմ)։ Բացի զբոսաշրջային նշանակությունից, Դիլիջանը զարգացել է նաև որպես արդյունաբերական կենտրոն՝ սննդամթերքի, ըմպելիքների արտադրությամբ, ինրպես և գորգագործությամբ:

Ներկայումս Դիլիջանում անցկացվում է «Մշակութային վերածնունդ» գորգագործության և դեկորատիվ-կիրառական արվեստների փառատոն՝ ներկայացնելով Հայաստանի տարբեր մարզերի և սփյուռքի ներկայացուցիչների գորգեր, ասեղնագործ աշխատանքներ և խոհանոց:

Տավուշի մարզում գործող հայտնի ձեռնարկություններ են՝

• «Իջևանի Բենտոնիտ» ԲԲԸ – հանքարդյունաբերություն
• «Քարարտ» ՍՊԸ – քարի վերամշակում
• «Իջևանի օղու, գինու և պահածոների գործարան» – օղու, գինու և պահածոների արտադրություն
• Երևանի «Արարատ» կոնյակի գործարանի Բերդի մասնաճյուղ – կոնյակի սպիրտի արտադրություն
• «Տավուշտեքստիլ» ՍՊԸ – կարի ֆաբրիկա
• Դիլիջանի հանքային ջրերի գործարան – հանքային ջրի արտադրություն
• «ԴԻԼԻ» ՍՊԸ – անասնապահություն և կաթի վերամշակում
• «Մասիս Տոբակո» ՍՊԸ – ծխախոտի վերամշակում:

Տավուշը Հայաստանի վառ արտահայտված գյուղատնտեսական շրջաններից է։

Բուսաբուծության մեջ առաջատար ճյուղեր են՝

• հացահատիկային մշակաբույսերի մշակումն ու խաղողագործությունը։
• պտղաբուծությունն ու այգեգործությունը,
• ծխախոտագործությունը – ծխախոտի արտադրությամբ մարզը առաջիններից է հանրապետությունում,

Oրգանական գյուղատնտեսության զարգացման և նորարարական ծրագրերի շնորհիվ զգալիորեն զարգացել է պտղաբուծությունը, իրականացվել են պտղատու այգիների վերականգնման աշխատանքներ:

Անասնապահության ճյուղերն են՝

• խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությունը
• խոզաբուծությունը
• ոչխարաբուծությունը
• շերամապահությունը
• մեղվաբուծությունը

Սահմանամերձ բնակավայրեր

Մարզի 47 բնակավայրեր սահմանամերձ են Ադրբեջանին, որի պատճառով բազմիցս ենթարկվել են ռազմական գործողությունների։ Անկախությունից ի վեր դրանք ձեռք են բերել առանձնահատուկ ռազմավարական նշանակություն, և դրանցում իրականացվում են հատուկ սոցիալ–տնտեսական աջակցման ծրագրեր։

Տավուշի մարզն ունի զարգացած գիտակրթական ներուժ։ Մարզում գործում են՝

• 81 հանրակրթական դպրոց,
• 16 երաժշտական և արվեստի դպրոց,
• 1 պետական արվեստի քոլեջ,
• 63 նախադպրոցական հաստատություն,
• 6 պետական և 1 ոչ պետական միջին մասնագիտական հաստատություն,
• 2 պետական և 2 մասնավոր ԲՈՒՀ։

• Երևանի պետական համալսարանի Իջևանի մասնաճյուղը,
• Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի Դիլիջանի մասնաճյուղը։

2013 թվականից գործում է Դիլիջանի կենտրոնական դպրոցը՝ «Այբ» կրթական ցանցի անդամ,

2014 թվականից՝ «Դիլիջան ինտերնեյշնլ սքուլ օֆ Արմենիա» միջազգային դպրոցը։

Դիլիջանում գործում է նաև «Թումո» ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոնը, նմանատիպ կենտրոններ կառուցվում են նաև Կողբում և Բերդում։

Մարզի մշակութային կյանքը ակտիվ է և բազմաբնույթ։ Գործում են՝

• 32 մշակույթի տուն և ակումբ,
• 1 մարզային և 65 քաղաքային ու գյուղական գրադարան,
• ժողովրդական նվագարանների 4 համույթ,
• 4 զբոսայգի,
• «Ավանդույթ» ՓԲԸ մշակույթի և ժամանցի կենտրոնը։

Փառատոններ

Տավուշում զարգացած է նաև փառատոնների մշակույթը.

Ենոքավան – ՀայԲույս և Յելլ Էքստրիմ փառատոններ

• Դիլիջան – Բարդ և Արվեստների ու արհեստների փառատոններ՝ արվեստի և ձեռագործության ավանդույթներով, որոնք պահպանվում և փոխանցվում են ինչպես դպրոցներում, այնպես էլ համայնքային մշակութային կենտրոններում։
• Բերդ – Մեղրի և հատապտղի փառատոն
• Իջևան – Հայկական էքստրիմ փառատոն

2 պատկերասրահ՝ Իջևանում և Դիլիջանում

5 թանգարան՝

• Իջևանի պատմաերկրագիտական
• Դիլիջանի երկրագիտական
• Դիլիջանի ժողովրդական արվեստի (Հ. Շարամբեյանի)
• Կողբի պատմության
• Բերդի պատմության և կենցաղի

• «Դիլիջան» կոմպոզիտորների ստեղծագործական տունը ներկայումս գործում է մասնակի։

Մեդիա և տեղեկատվություն

Տավուշում հրատարակվում են մարզային, համայնքային, մասնագիտական և ուսանողական թերթեր, գործում են նաև 3 տեղական հեռուստաալիքներ։

Տավուշի մարզը հայտնի է բազմաթիվ գեղատեսիլ վայրերով. հանգստի գոտիներով. բնության հրաշալի անկյուններով, պատմամշակութային հուշարձաններով, որոնք մշտապես գրավել են այցելուների՝ հովեկների, արշավորդների և զբոսաշրջիկների ուշադրությունը՝ ինչպես Հայաստանից, այնպես էլ արտերկրից։

Հայաստանի զբոսաշրջային օպերատորներն իրենց զբոսաշրջային փաթեթներում հիմնականում առաջարկում են Հաղարծին, Գոշավանք վանական համալիները, Գոշ և Պարզ լճերը, Դիլիջան քաղաքը, Լաստիվերն ու Ենոքավանը:

Տավուշ այցելությունների ամենաակտիվ շրջանը մայիսից սեպտեմբեր ամիսներն են։Տարեկան մարզ է այցելում մոտ 300 000 զբոսաշրջիկ, որոնցից 13%-ը՝ կազմակերպված, մինչդեռ 87%-ը ինքնակազմակերպվող են։

Տավուշի մարզը հարուստ է բնության բազմազան հուշարձաններով, որոնցից 15 -ը ստացել են անձնագրեր: Ըստ իրենց ծագման՝ բնության հուշարձանները բաժանվում են 2 խմբի՝ կենսաբանական և երկրաբանա-գեոմորֆոլոգիական։

Կենսաբանական հայտնի հուշարձաններ են՝

• Սարիգյուղի սոսին
• Վարդան Մամիկոնյանի կաղնին
• Անտառի արքան՝ Դիլիջանում
• Զիկատարի տանձուտ
• Ոսկեպարի կենի
• Ոսկեպարի կենի

Երկրաբանա-գեոմորֆոլոգիական հուշարձաններ

• Չինչինի սանդղափուլ քարափներ՝ Ղուզանի քարը՝ Հախում գետի աջակողմյան լանջին
• Օձաքար լեռ - Պառավաքար լեռնագագաթից 1,5 կմ հարավ-արևմուտք
• Կալաքար լեռ - Շահմուրադ (Չխմուրադի կամ Գետակիցք վանքի) վանքային համալիրի մոտ 150 մ հյուսիս-արևմուտք
• Պլագիոգրանիտ-պորֆիրային դայք - Բերդ ավանից 6.5 կմ հրվ-արևմուտք
• Դիմաց լեռ - Իջևանի լեռների հարավ-արևմուտքում (2360 մ)։
• Աղջկաքար ժայռ - (945 մ) Հասրիկի լեռներ։ Գտնվում է Աղնջա գետի ափին, Այգեձոր գյուղից 4 կմ հարավ:

Մարզի տարածքով հոսող գետերից ամենամեծը Աղստևն է՝ իր բազմաթիվ վտակներով՝ Ոսկեպար, Սառնաջուր և այլն, իսկ անտառներում հանդիպում են նաև գեղատեսիլ ջրվեժներ, որոնցից ամենահայտնիներն են՝

• Շառաչ ջրվեժը՝ Խնձորուտի վրա, Բայղուշի ձորում (15 մ բարձրություն)
• Լաստիվեր ջրվեժը՝ Ենոքավանից մոտ 3 կմ հեռավորության վրա, Խաչաղբյուր գետի վրա:

Տավուշը հարուստ է լեռնանտառային լճերով և լճակներով։

Նրանցից ամենագեղատեսիլը Պարզ լիճն է՝ իր բյուրեղյա թափանցիկ ջրով։ Պարզ լիճը գտնվում է Դիլիջանից 9 կմ հյուսիս-արևելք՝ խիտ անտառների օղակում։ Լճի հայելու մեջ արտացոլվում են երկնքի լազուրն ու շրջակա անտառների կանաչը՝ ստեղծելով հեքիաթային տեսարան ։

Գոշ լիճը գտնվում է Գոշ գյուղից 2,2 կմ հարավճշ-արևմուտք: Խիտ անտառներով շրջապատված այս փոքրիկ ու գեղաշուք լիճը ունի բնական ծագում, քանի որ առաջացել է սողանքների հետւանքով:

Տավուշի տարածաշրջանը հնուց ի վեր հանդիսացել է հայկական մշակույթի և հոգևոր կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը: Այդ է պատճատը, նրա այս տարածքը հարուստ է տարբեր դարաշրջանների պատմամշակութային ժառանգությամբ. Հնավայրեր՝ ամենահայտնին՝ Հովք Ամրոցներ ու բերդեր, Վանքային համալիրներ, Խաչքարեր, դամբարաններ, մահարձաններ, հուշաղբյուրներ, Քարավանատներ և կամուրջներ։

Ամրոցներ և բերդեր

Հնագույն շրջանի կիկլոպյան ամրոցներ

«Բուդուր» (Ք.ա 4-3 հազ), Պիլոր պատ (Ք.ա.2հազ), Արճիսի ամրոց (Ք.ա 2-1հազ), Աստղի բլուր (մ.թ.ա. 10-5-րդ դարեր), Բերդաթաղ, (Ք.ա 2-1հազ), «Բերդ» (Ք.ա 1հազ), Արծվաբերդ (Ք.ա.1հազ) և այլն:

Վաղ միջնադարյան բերդեր

Բագրատունիների թագավորության շրջանում՝ վաղ միջնադարում ևս պաշտպանական նկատառումներից ելնելով, Հայաստանի հատկապես հյուսիս-արևելյան սահմաններն առավել անառիկ դարձնելու համար, թագավորության ամբողջ երկայնքով կառուցվեցին տասնյակ բերդեր։ Գյուղերի պաշարումները երբեմն ամիսներ էին տևում, ուստի բերդերում հաճախ դեպի մոտակա գետերը հասնող գաղտնուղիներ էին փորվում: Բագրատունյաց թագավորության օրոք, X դարում է կառուցվել Տավուշի բերդը: Հնարավոր է, Տավուշի մարզն իր անունը վերցրած լինի հենց այս բերդի անունից, որը հայտնի է եղել 921թվից՝ որպես Աշոտ Երկաթի փոխարքա Ցլիկ Ամրամի նստավայր։ Այն գտնվում է համանուն Տավուշ գետի ափին՝ Բերդ քաղաքի ծայրամասում։ Բերդը պատկանել է Բագրատունիների տոհմից Աշոտ Երկաթ թագավորին և դարեր շարունակ ծառայել է որպես կարևոր պաշտպանական կառույց։ Բերդը ներառում է հասարակական և բնակելի տարածքներ, ինչպես նաև եկեղեցի, և, չնայած իր կիսավեր տեսքին, առ այսօր այն հետաքրքրում է և՛ ճանապարհորդներին, և՛ հնագետներին: Նույն շրջանում կառուցված բերդեր են՝ Աղջկաբերդը, Մանթաշաբերդ կամ Աշոտ Երկաթի բերդը, Կայան բերդը, Գագա ամրոցը (այժմ՝ Ադրբ. կազմում), Թանիկը, ինչպես նաև Ուզունթալայի դիտաշտարակ-ամրոցաձև շենքը:

Այս և այլ կառույցները, որոնք տեղակայված են լեռնաշղթաների ու ձորերի եզերքին, տարբեր դարաշրջանների պաշտպանական համակարգերի վառ օրինակներ են: Այս առումով ամենանշանակալին Բերդավան համայնքի տարածքում, Կողբ գետի աջ ափին գտնվող Բերդավան (Ղալինջաքար) ամրոցն է (?–XII դարեր), որն, ասես, մինչ օրս սահմանապահի պես հսկում է Հայաստանի հյուսիսային սահմանը:

Տավուշի մարզը հարուստ է պատմամշակութային նշանակություն ունեցող վանական համալիրներով և եկեղեցիներով, որոնք դարեր շարունակ եղել են հավատքի, կրթության և գրչության կենտրոններ։

Այս վանքերն ու եկեղեցիները ոչ միայն ծառայել են հոգևոր կյանքին, այլև դարձել են հայկական մշակույթի և ազգային ինքնության խորհրդանիշներ:

Առավել հայտնի վանքեր ու եկեղեցիներ.

Հաղարծին (X–XIII դարեր),
Գոշավանք (XII–XIII դարեր),
Մակարավանք (XIII դար) ,
Մշկավանք (XII–XIII դարեր),
Խորանաշատ (XIII դար),
Նոր Վարագավանք (XII դար),
Դեղձնուտի վանք (XIII դար),
Կիրանցի վանք (XIII -XIV դարերի Հայաստանի ամենախոշոր աղյուսակերտ եկեղեցին),
Սամսոնավանք (XII–XIII դարեր),
Սրվեղի վանք (XIII դար),
Ջուխտակ վանք (XIII դար),
Մաթոսավանք (XIII դար),
Մորու ձորի (Ծռվիզի) վանք (V-VII դար),
Կապտավանք (XII դար),
Աղավնավանք (XII–XIII դարեր),
Ոսկեպարի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (VI -VII դար),
Շխմուրադի վանք (XII–XIII դարեր)։

Ժամանակակից վանական համալիրներից են՝

• Սբ. Ներսես Շնորհալի եկեղեցին (Իջևան, 1950 - օծվել է 1998թ.)
• Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին (Իջևան, օծվել է 2012թ.)

Կիրանց, Բերքաբեր, Գանձաքար, Գոշ, Հաղարծին, Մշկավանքի և այլ, ինչպես նաև Քնած խաչքարերը Բերդում և Մխիթար Գոշի հուշարձանը։ Տավուշի խաչքարերը հայկական քանդակագործության բացառիկ նմուշներ են՝ զարդանախշերի և խորհրդային պատկերների անզուգական հարստությամբ։

Քարավանատներ և կամուրջներ

Առաքելոց գյուղատեղի քարավանատուն (XIII -XIV դարեր),
Սրանոցի կամուրջը (XII–XIII դարեր),
Ջորու կամուրջը Ոսկեպարում (VIII դար),
Քարակարմունջ՝ Հախումի կամուրջը Նավուր գյուղում (XIX -XX դարեր)
Այս բոլոր կառույցները միջնադարից սկսած ծառայել են որպես կարևոր անցումներ՝ կապելով բնակավայրերն ու առևտրային ուղիները։

Տուրիզմի տեսակներ

Տավուշի մարզը համարվում է Հայաստանի ամենահամապարփակ զբոսաշրջային գոտիներից մեկը՝ առաջարկելով տուրիզմի բազմազան ձևեր՝ էկոլոգիականից մինչև էքստրեմալ, առողջարարից՝ գյուղական։

1. Էկոտուրիզմ (էկոլոգիական տուրիզմ)
2. Արկածային / էքստրիմալ տուրիզմ
3. Ճանաչողական և ուխտագնացային տուրիզմ
4. Ագրոտուրիզմ /համայնքային տուրիզմ
5. Տեղական արտադրանք և հուշանվերների վաճառք
6. Գաստրոնոմիկ և գինու տուրիզմ
7. Պատմամշակութային և հնագիտական տուրիզմ
8. Գործարար տուրիզմ (MICE)
9. Առողջարար տուրիզմ
10. Փառատոնային տուրիզմ
11. Սահմանամերձ և համայնքային տուրիզմ

Արկածային/ էքստրեմալ տուրիզմը իր հերթին առաջարկում է բազմաթիվ ենթատեսակներ.

• Քայլարշավային տուրիզմ
• Լեռնագնացություն
• Լեռնահեծանվային երթուղիներ
• Ձիարշավային տուրիզմ
• Զիփլայն, Պարապլանիզմ
• Քվադրոցիկլային (ATV) զբոսանքներ
• Քարանձավային արշավներ
• Լանջավազք (Mountain descent)
• Ջրային տուրիզմ

«Յելլ Էքստրիմ Պարկ»

Իջևան քաղաքից 7 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ենոքավան գյուղի վարչական տարածքի (Ծ.Մ.Բ. 1370 մ) 7 հա տարածքում գործում է Հայաստանում նախադեպը չունեցող էքսթրիմի և զվարճանքների կենտրոնը:

Կայացած ծրագրեր

• Հաղարծին վանական համալիրը - պասիվ-ճանաչողական կրոնական զբոսաշրջությունից բացի, առաջարկում է նաև ակտիվ-ճանաչողական զբոսաշրջություն՝ «Ապրիր ինչպես վանական» ծրագրով:
• Հուշաղբյուրների մշակույթ (Նոյեմբերյան, Բերդավան)՝ 1-օրյա անվճար հագստի կազմակերպում ընտանիքի և ընկերների հետ:
• Գինու բակ Աչաջուր գյուղում՝ տեղական գինիների համտեսԴուդուկ, սազ, քանոն, ուդ և այլ երաժշտական գործիքներ
• Տավուշը հայտնի է տարբեր փառատոններով՝ Դիլիջանում, Իջևանում, Բերդում, Ենոքավանում
• Տավուշյան խոհանոց՝ հոնասպաս, մոխոխ, դդմաքաշով, ուրցի խորոված, կոնչոլ, փթռուկ, խաշլամա մոխոխ, խաշլամա, խաշիլ, ճմբուռ և այլ ավանդական ճաշատեսակներ:

Ժողովրդական տոն-ավանդույթներ

Տավուշում մինչ այսօր պահպանվել են մի շարք հին ու սիրելի ժողովրդական տոն-ավանդույթներ, որոնք նշվում են մեծ խանդավառությամբ։
Վարդավառ – ջրային տոն, սիրո և մաքրության խորհրդանիշ
Նուրի-նուրին – կրակի շուրջ երգ ու պարի տոն
Չոբանի օրը – հովիվների և բնության հանդեպ երախտագիտության օր
Եդի օրեր – ամառային ուրախ տոն, զվարճանքներով ու հյուրասիրությամբ

Ժողովրդական խաղեր՝

Ջջլախտ (տղաների խաղ),Կլաս,Կոխ,Քարկտիկ,Թելով խաղ,Սիբրի Պարան (2+1),Չիլկի, Իշկտրուկի խաղերը:

Առողջարար տուրիզմ

ԴԻԼԻՋԱՆ — ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔ

Աղստև գետի ափերին հպարտորեն փռված է Դիլիջանը՝ Հայաստանի ամենագեղեցիկ և հայտնի առողջարանային քաղաքներից մեկը՝ «Հայկական Շվեյցարիան»։ Դիլիջանը վայր է, որտեղ լեռներն ու անտառները միահյուսվում են թթվածնով հագեցած մաքուր օդի հետ։ Քաղաքը գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 1400 մ բարձրության վրա: Դիլիջանի կլիման մեղմ է, չոր և չափազանց առողջարար։ Օդը լի է սոճիների բույրով, որն ինքնըստինքյան բուժիչ ուժ ունի։ Գետի աջ ափին գտնվում է քաղաքի կենտրոնական մասը՝ ավանդական ճարտարապետությամբ, հանգիստ փողոցներով ու հին թաղամասերով։ Ձախ ափին տարածվում է հանգստի գոտին՝ հյուրանոցներով, հանգստյան տներով և առողջարաններով, որոնք ձգում են հազարավոր այցելուների՝ Հայաստանում և նրա սահմաններից դուրս։ Հայոց բնության այս հրաշագեղ ու աննման անկյունները վայելելու համար շատերն են ձգտում լինել Դիլիջանում: Քաղաքը գրավում է մեծ թվով զբոսաշրջիկների, որոնք գալիս են ոչ միայն հանգստանալու, այլև առողջությունը վերականգնելու կամ պարզապես կազդուրվելու։

Զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներ

Տավուշի մարզում զբոսաշրջային ենթակառուցվածքները զարգանում են կայուն տեմպերով՝ ընդգրկելով գիշերակացի, սննդի և հանգստի կազմակերպման ոլորտները։

Մարզում գործում է մոտ 130 գիշերակացի հիմնարկություն՝ 44 հյուրանոց և 86 հյուրատուն, որոնցից՝

• 60% – Դիլիջանում
• 18% – Իջևանում
• 14% – Նոյեմբերյանում
• 8% – Բերդի տարածաշրջանում։

Սննդի ոլորտը ներկայացված է շուրջ 104 ձեռնարկությամբ՝ 71 ռեստորան և 33 սրճարան, որոնցից՝

• 37%՝ Դիլիջանում
• 28%՝ Իջևանում
• 24%՝ Նոյեմբերյանում
• 12%՝ Բերդում

Առողջարանային գոտիներից ամենահայտնին է «Լեռնային Հայաստան» առողջարանը (Դիլիջան քաղաքում, ՀՀ ՊՆ ենթակայությամբ)։

Տավուշում գործում են 7 հայտնի հանգստի համալիրներ՝

«Պարզ լիճ» հանգստի գոտի

«Գոշ լիճ» հանգստի գոտի

«Ապագա ռեզորթ» հյուրանոց

«Ալանդ ռեզորթ» հյուրանոց

«Մենուա ռեզորթ» հանգստյան տուն

«Լաստիվեր ռեզորթ» հյուրանոց

«Գետափ» ռեստորանա-հյուրանոցային համալիր ինչպես նաև շուրջ 30 հանգստի գոտի՝ հիմնականում Աղստև գետի հովտում։

Առողջապահական ենթակառուցվածքներ

Մարզում առողջապահական ծառայությունները կենտրոնացած են Իջևան, Դիլիջան և Բերդ քաղաքներում։Տավուշի մարզի առողջապահական համակարգը ներառում է՝

• 4 մարզային ենթակայության բժշկական կենտրոն
• 1 քաղաքային և 4 գյուղական ամբուլատորիա
• 1 ստոմատոլոգիական պոլիկլինիկա
• 3 մասնավոր առողջության կենտրոն։

Տավուշում մարզում զբոսաշրջության զարգացմանը զգալիորեն նպաստել է նաև տասնամյակների ընթացքում լեռնանտառային ճանապարհների կառուցումն ու դրանց պարբերական բարեկարգումը:

Տավուշի մարզը մի քանի առումներով անգնահատելի նշանակություն ունի Հայաստանի համար: Մարզի կենտրոնով հոսում է Աղստևը, որը կարևոր դեր է կատարում ինչպես բնապահպանական, այնպես էլ տնտեսական և տրանսպորտային ենթակառուցվածքային համակարգերում։ Տավուշը դասվում է Հայաստանի ոչ խիտ բնակեցված մարզերի շարքին, սակայն իր աշխարհագրական դիրքով և սահմանային նշանակությամբ հանդիսանում է երկրի տրանսպորտային և էներգետիկ առանցքներից մեկը։

Միջազգային հաղորդակցություն

Տավուշը Հայաստանի միակ մարզն է, որը սահմանակցում է և՛ Վրաստանին, և՛ Ադրբեջանին, ինչի շնորհիվ ունի բացառիկ տրանսպորտային և ռազմավարական նշանակություն։Տավուշի տարածքով է անցնում նաև Հայաստանը Վրաստանի տարածքով Ռուսաստանի հետ կապող Նոյեմբերյան–Սադախլո–Թբիլիսի–Ստեփանծմինդա–Վերին Լարս ավտոմայրուղին՝ Հայաստանի հիմնական հյուսիսային հաղորդակցական ուղին դեպի Ռուսաստան։

Ավտոճանապարհային ցանց

Հայաստանի պետական սահմանից մարզին բաժին է ընկնում շուրջ 400 կմ, որից՝

• 300 -350 կմ – Ադրբեջանի հետ
• 50 կմ – Վրաստանի հետ։

Միջպետական ճանապարհներ

Մարզի տարածքով է անցնում Մ4 միջպետական մայրուղին, որն ունի 148.2 կմ երկարություն։ Այն կապում է մայրաքաղաք Երևանը Սևանի և Իջևանի հետ, որի միջոցով՝ շարունակվելով դեպի Հայաստան–Ադրբեջան պետական սահման։

• 152.6 կմ միջպետական,
• 274.9 կմ հանրապետական,
• 380.6 կմ տեղական նշանակության ավտոմոբիլային ճանապարհներ։

Դիլիջանի ոլորաններ

• Մ4 մայրուղին Երևանից դեպի Իջևան անցնում է Դիլիջանի լեռնային ճանապարհով, որը տարածաշրջանի ամենաբարդ հատվածներից է։
• Դիլիջանի ոլորանները՝ Հայաստանի ամենագեղեցիկ լեռնային երթուղիներից մեկն է։
• Դիլիջան ոլորաններում ճանապարհն ու բնությունը դառնում են մեկ ամբողջություն, որն ուղեկցվում է անտառային տեսարաններով։
• Դիլիջանի ոլորաններով անցնում է Հայաստանի ամենականաչ ճանապարհներից մեկը, որը տանում է դեպի կանաչ դրախտավայր։
• Դիլիջանի կանաչ ոլորաններով՝ դեպի լեռների անդորր ու սառը օդ։

Պառաքարի և Բերդի ոլորաններ

Տավուշում մարզում զբոսաշրջության զարգացմանը զգալիորեն նպաստել է տասնամյակների ընթացքում լեռնանտառային ճանապարհների կառուցումն ու դրանց պարբերական բարեկարգումը: Բեռնա- ուղևորափոխադրումները հիմնականում իրականացվում են ավտոմոբիլային տրանսպորտով։

Երկաթուղի

Տավուշի տարածքով անցնում է Հայաստանից դուրս եկող միակ գործող երկաթուղին՝ Հարավկովկասյան ՓԲԸ։ Այն ձգվում է հյուսիսային սահմանի երկայնքով՝ Դեբեդ գետի ափով, ներառելով Երևան–Թբիլիսի երկաթուղու շուրջ 7 կմ գործող հատված։ Այս գծով իրականացվում են՝

• Երևան–Թբիլիսի
• ամառային սեզոնին՝ Երևան–Թբիլիսի–Բաթումի ուղևորափոխադրումներ
• ապահովվում է նաև ՀՀ արտաքին ապրանքաշրջանառության հիմնական մասը։

Գազամատակարարում

Տավուշի մարզով է անցնում նաև Հյուսիսային Կովկաս – Թբիլիսի – Երևան գազատարը , որի միջոցով ռուսական գազը Վրաստանի տարածքով հասնում է Հայաստան։ Գազատարը կառուցվել է ԽՍՀՄ փլուզումից առաջ և անցնում է Վրաստանի Քվեմո Քարթլի ադրբեջանաբնակ երկրամասով։ Արցախյան պատերազմի տարիներին այն բազմիցս օգտագործվել է որպես բլոկադայի գործիք․ Բաքվի իշխանությունները գազամատակարարումը կասեցրել կամ պայթեցրել են ավելի քան 40 անգամ։ Այսօր գազատարը շարունակում է ունենալ ռազմավարական նշանակություն՝ ապահովելով գազամատակարարում Հայաստանի բոլոր մարզերին։

Եզրափակիչ

Տավուշը Հայաստանի ամենագրավիչ զբոսաշրջային ուղղություններից է, որտեղ բնության անաղարտ գեղեցկությունը միահյուսվում է հարուստ մշակութային ժառանգության հետ։ Աղստևի հովտի մեղմ բնակլիմայական պայմանները, թթվածնով առատ լեռնային մաքուր օդը, հանքային բուժիչ ջրերը, անտառները և դեղաբույսերով հարուստ լեռնաշխարհը նպաստավոր միջավայր են լիակատար հանգստի, առողջության վերականգնման և զբոսաշրջության զարգացման համար։ Անտառապատ լեռները, զուլալ գետերը և խաղաղ գյուղական միջավայրը ստեղծում են հանգստի, արկածային և էկոտուրիզմի իդեալական պայմաններ: Տավուշը մի վայր է, որտեղ կարելի է ոչ միայն վայելել բնությունը, այլև բացահայտել Հայաստանի կենդանի ավանդույթներն ու հյուրընկալությունը։